မာရ်မာ ဝတ္ထုပုံပြင် — ရှက်တတ်တဲ့ သစ်ပင်ရဲ့ ဇာတ်လမ်း
Translated by U Wainnita
ကြာမြင့်စွာက။ ဝေးလံတဲ့ နိုင်ငံတော်တစ်ခုမှာ ချောမောတဲ့ သားတစ်ယောက် မွေးဖွားခဲ့တယ်။ လရောင်လို တောက်ပပေမယ့် သူ့ရဲ့ နှလုံးသားကလည်း နူးညံ့ပြီး ချိုမြိန်ခဲ့တယ်။ ဘုရင်နဲ့ မိဖုရားဟာ ဒီတစ်ဦးတည်းသော သားကို ချစ်ခင်ကြင်နာမှုနဲ့ ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့ကြတယ်။ သားဟာ ဘုရင်ရဲ့ မျက်လုံးထဲက ပန်းသီးလို ချစ်ခင်ကြင်နာမှုတွေနဲ့ ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့ကြတယ်။
ဒါပေမယ့် အချိန်ကြာလာတာနဲ့အမျှ မင်းသားလေးဟာ ကြီးပြင်းလာခဲ့တယ်။ ပြီးတော့ မိဖုရားရဲ့စိတ်ထဲမှာ အတွေးတစ်ခု ပေါ်လာခဲ့တယ်။ တစ်နေ့မှာ သူမက ဘုရင်ကို “အရှင်မင်းကြီး၊ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ သားဟာ တစ်နေ့ပြီးတစ်နေ့ ကြီးပြင်းလာတယ်။ တစ်နေ့မှာ သူဟာ နိုင်ငံတော်ကို အုပ်ချုပ်ရလိမ့်မယ်။ ဒါဆိုရင် ကျွန်ုပ်တို့ အဲဒီမှာ မရှိတော့ဘူး။ သူဟာ သူ့ရဲ့ ကိုယ်ပိုင် ဆုံးဖြတ်ချက်၊ အသိပညာနဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေနဲ့ နိုင်ငံတော်ကို တစ်ယောက်တည်း အုပ်ချုပ်ရလိမ့်မယ်။ အခု မဟုတ်ရင် သူ ဘယ်တော့ သင်ယူမှာလဲ။”
ဘုရင်က သက်ပြင်းချပြီး “ချစ်လှစွာသော၊ ငါလည်း အဲဒီလိုပဲ ထင်တယ်။ ဒါပေမယ့် ငါတို့မှာ သားတစ်ယောက်ပဲ ရှိတယ်။ သူ့ကို တောထဲမှာ ပညာရှိတစ်ယောက်နဲ့ ထားခဲ့မယ်ဆိုရင် ငါတို့ရဲ့ မေတ္တာနဲ့ ဂရုစိုက်မှု မရှိဘဲ သူ ဘယ်လိုနေထိုင်မလဲ။ ငါ သူ့ကို လွှတ်ပေးလို့ရမလား။”
မိဖုရားက လေးနက်သောအသံဖြင့် “အရှင်မင်းကြီး၊ သင့်ကလေးကို တကယ်ချစ်ရင် သူ့ကို ထိုက်တန်အောင် လုပ်ရမယ်။ ဒါကြောင့် နောက်မကျသေးဘူး – ပညာရှိထံ အပ်လိုက်သင့်တယ်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။
နောက်ဆုံးတွင် မင်းကြီးသည် မင်းသားအား သုံးနှစ်ကြာ အစားအစာနှင့် အဝတ်အစား၊ စစ်သားသုံးရာနှင့် အစေခံများနှင့်အတူ ထွက်ခွာရန် ပြင်ဆင်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ မင်းသားသည် တော်ဝင်ဝတ်စုံဖြင့် မယ်တော်ကို နှုတ်ဆက်ရန် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ မိဖုရားသည် ငိုကြွေးရင်း ကောင်းချီးပေးခဲ့သည်။
နောက်တစ်နေ့တွင် မင်းကြီးသည် ဆင်ဖြူစီး၍ သားတော်နှင့်အတူ ပညာရှိကျောင်းသို့ ထွက်ခွာသွားခဲ့သည်။ ကျောင်းတိုက်သည် တောနက်ကြီးတစ်ခုတွင် တည်ရှိသည်။ ညဘက်တွင် အားလုံးစားသောက်ပြီးနောက် တဲတစ်လုံးတွင် အနားယူကြသည်။
နံနက်တွင် မင်းကြီးသည် ပညာရှိထံ ခိုလှုံရာရှာဖွေပြီး “ငါ့သား၊ ဤသူသည် ငါ့၏တစ်ဦးတည်းသောသားဖြစ်သည်။ သူသည် စာပေ၊ အုပ်ချုပ်မှု၊ စစ်ပွဲနှင့် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုဆိုင်ရာ အသိပညာတို့တွင် ထူးချွန်ပါစေ – ငါသူ့ကို သင့်လက်ထဲသို့ အပ်နှံလိုက်ပါပြီ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။
ပညာရှိက တည်ငြိမ်သောအသံဖြင့် “အရှင်မင်းကြီး၊ စိုးရိမ်ပူပန်မှုမရှိဘဲ နိုင်ငံတော်သို့ ပြန်နိုင်ပါသည်။ ငါသည် သင်၏သားကို လက်ခံပြီးပါပြီ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။
ဘုရင်သည် ပြန်လာခဲ့သည်။ အရာအားလုံးကို မိဖုရားအား အသိပေးပြီးနောက် ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရရှိခဲ့သည်။
နှစ်များကုန်လွန်ခဲ့သည်။ မင်းသားသည် ကြိုးစားအားထုတ်မှုမှတစ်ဆင့် ပညာရပ်အမျိုးမျိုးကို သင်ယူခဲ့သည်။ တစ်နေ့တွင် ပညာရှိက သူ့ကိုခေါ်ပြီး “သား၊ သင်၏ပညာရေး ပြီးဆုံးပြီ။ ယခု သင်၏မိဘများထံ ပြန်သွားလော့” ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။
မင်းသားသည် ထွက်ခွာရန် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ နောက်တစ်နေ့နံနက်တွင် သူသည် ပညာရှိအား ဆရာပူဇော်အဖြစ် စိန်တစ်လုံး ပေးခဲ့သည်။ ပညာရှိက သူ့ကို ကောင်းချီးပေးပြီး လေးတစ်ချောင်း၊ မြားငါးရာနှင့် ဓားတစ်ချောင်းကို နှုတ်ဆက်လက်ဆောင်အဖြစ် ပေးခဲ့သည်။
ထို့နောက် ပညာရှိက မိန်းကလေးငယ်တစ်ဦးကို ခေါ်ပြီး “ငါသည် ဤမိန်းကလေးကို ရွာတစ်ရွာမှ ကယ်တင်ခဲ့သည်။ သူမသည် ငါ့၏ ဘုရားကျောင်းတွင် အနှစ်နှစ်ဆယ် နေထိုင်ခဲ့ပြီး လွန်ခဲ့သော သုံးနှစ်အတွင်း သူမသည် သင်၏ဝန်ဆောင်မှုတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ သူမသည် အသိပညာတွင်လည်း ကျွမ်းကျင်သည်။ သူမကို သင်နှင့်အတူ ခေါ်သွားပါ – သူမသည် သင်၏လမ်းတွင် သင့်ကို ကူညီပေးလိမ့်မည်” ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။
နှစ်ယောက်သား နိုင်ငံတော်သို့ ခရီးစတင်ခဲ့ကြသည်။
သူတို့ တောနက်ကြီးတစ်ခုဆီ ရောက်လာကြတယ်။ ကောင်းကင်က လင်းလက်တောက်ပနေပြီး နေက ကောင်းကင်အလယ်မှာ ရှိနေတယ်။ မိန်းကလေးရဲ့ ခြေထောက်က စုတ်ပြဲသွားပြီး သွေးတွေ စီးကျလာတယ်။ မင်းသားက သူမကို ကျောပေါ်တင်ပြီး လမ်းလျှောက်လာတယ်။
ရုတ်တရက် မိန်းကလေးက အော်ပြောလိုက်တယ်။
မင်းသားက သူ့လေးကနေ မြားတစ်ချောင်း ပစ်လွှတ်ပြီး ဆင်ကို သတ်လိုက်တယ်။ ပြီးတော့ မိန်းကလေးနဲ့အတူ ပြန်လျှောက်လာတယ်။
အနည်းငယ် ဝေးဝေးသွားပြီးနောက် ဓားပြငါးရာက သူတို့ရဲ့ လမ်းကို ပိတ်ဆို့လိုက်တယ်။ မင်းသားက မြားတွေကို တစ်ကောင်ပြီးတစ်ကောင် ပစ်လွှတ်ပြီး ဓားပြ ၄၉၉ ယောက်ကို သတ်လိုက်တယ်။ ဒါပေမယ့် မြားတွေ ကုန်သွားတယ် – ဘုရင်က ဓားပြခေါင်းဆောင်ပဲ ရှိတယ်။
နှစ်ယောက်ကြားက နပန်းပွဲတစ်ခု စတင်ခဲ့တယ်။ မင်းသားက မြေပြင်ပေါ် လဲကျသွားတယ်။ ဓားကို မိန်းကလေးရဲ့ လက်ထဲမှာ ကိုင်ထားတယ်။
မင်းသားက “ချစ်လေး၊ ဓားကို ငါ့ဆီပေးလိုက်ပါ” လို့ပြောတယ်။
ဒါပေမယ့် ဓားပြက ချောမောတယ်။ သမီးရဲ့နှလုံးသားထဲမှာ လောဘတွေ ပေါ်လာတယ်။ မင်းသားအစား ဓားပြရဲ့အဖော် ဖြစ်လာရင်ကော။
သူမဟာ ဓားရဲ့ထက်မြက်တဲ့ဘက်ကို မင်းသားဆီ မှားယွင်းစွာ ချိန်လိုက်တယ်။ ဓားပြက အခွင့်အရေးယူပြီး မင်းသားကို သတ်လိုက်တယ်။
ပြီးတော့ သမီးက “လူကောင်း၊ ငါ မင်းကို ကူညီခဲ့တယ်။ ငါ့ကို မင်းနဲ့အတူ ခေါ်သွား။ ငါ မင်းရဲ့ဇနီး ဖြစ်ချင်တယ်” လို့ ပြောတယ်။
ဓားပြက သမီးကို ခေါ်သွားပေမယ့် သူမကိုယ်သူမ တွေးလိုက်တယ်၊ “ဒီလို အသက်ပေးအဖော်ကို ပစ်ပယ်နိုင်တဲ့ မိန်းမတစ်ယောက်ဟာ ဘယ်တော့မှ သစ္စာမရှိနိုင်ဘူး။ အခွင့်အရေးရှိရင် ငါ့ကိုလည်း သစ္စာဖောက်လိမ့်မယ်”
သူတို့ မြစ်ကမ်းနားကို ရောက်ကြတယ်—ရေကြီးရေလျှံမှုတစ်ခု။ ချောင်းက စီးဆင်းနေတယ်။ ဓားပြက “မင်းရဲ့ လက်ဝတ်ရတနာတွေနဲ့ အဝတ်အစားတွေကို ချွတ်လိုက်၊ ငါ ဒါတွေကို တစ်ဖက်ကမ်းမှာ ထားခဲ့မယ်” လို့ ပြောတယ်။
သမီးဖြစ်သူက ယုံကြည်ပြီး အရာအားလုံးကို ဖွင့်ဟပြောဆိုခဲ့သည်။ ဓားပြသည် မြစ်ကိုဖြတ်ကူးပြီး ထွက်ပြေးသွားခဲ့သည်။
သမီးဖြစ်သူသည် မြစ်ကမ်းနံဘေးတွင် တစ်ယောက်တည်းထိုင်ကာ မင်းသား၏အလောင်းကို မြင်လိုက်ရသည်။ သူမသည် ငိုကြွေးမြည်တမ်းနေခဲ့သည်။
ဤမြင်ကွင်းကိုမြင်သောအခါ ဣန္ဒြာသည် ကောင်းကင်ဘုံ၌ ဝမ်းနည်းပူဆွေးခဲ့သည်။ သူသည် နတ်ဘုရားများ၏သားတော်သုံးပါးနှင့်အတူ မြေကြီးပေါ်သို့ ဆင်းသက်လာခဲ့သည်။
ဣန္ဒြာသည် ငါးတစ်ကောင်၏ပုံသဏ္ဌာန်ကိုယူ၍ ကျန်ငါးများကို အသား၊ လင်းယုန်နှင့် မြေခွေးအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။
မြေခွေးသည် သမီးဖြစ်သူထံသို့ ရောက်လာပြီး အသားတစ်တုံးကို လက်ထဲတွင်ကိုင်ကာ ဇာတ်လမ်းကို စတင်ခဲ့သည်။ လင်းယုန်သည် လှည့်လာသည်။ ထို့နောက် ငါးကြီးတစ်ကောင်သည် မြစ်ကမ်းနံဘေးတွင် ဆင်းသက်လာသည်။ မြေခွေးသည် ငါးနောက်သို့ ပြေးလိုက်သောအခါ လင်းယုန်သည် အသားနှင့်အတူ ပျံသန်းသွားပြီး ငါးသည် မြစ်ထဲသို့ ရွေ့လျားသွားသည်။
စိတ်ပျက်နေသော မြေခွေးသည် ပြန်လာပြီး လှဲချလိုက်သည်။
ဤမြင်ကွင်းကိုမြင်သောအခါ သမီးဖြစ်သူက ရယ်မောပြီး “အိုး မြေခွေး! မင်းလက်ထဲမှာ အသားရှိပေမယ့် ငါးရဲ့လောဘကြောင့် မင်းဆုံးရှုံးသွားပြီ! အခု မင်းငါ့ကို လိမ်လည်ခဲ့တယ်ဆိုတာ နားလည်ပြီလား” ဟု ပြောလိုက်သည်။
မြေခွေးက “ငါ အသားပြန်ရနိုင်တယ်။ ဒါပေမယ့် မင်းရဲ့မင်းသားကို ထာဝရဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီ။ မင်းအတွက် သူ့အသက်ကို ပေးဆပ်ဖို့ အသင့်ဖြစ်နေတဲ့သူပဲ!” လို့ ပြောတယ်။
ဒီစကားတွေကြားတော့ သမီးက ရုတ်တရက် သတိပြန်ဝင်လာတယ်။ ရှက်ရွံ့မှုနဲ့ ဝမ်းနည်းမှုတွေကြောင့် ငိုကြွေးပြီး နောက်ဆုံးမှာ အသက်ပြန်ရှူထုတ်လိုက်တယ်။
ပြီးတော့ အိန္ဒြာက မင်းသားကို အသက်ပြန်ရှင်စေခဲ့တယ်။ မင်းသားနိုးလာပြီး သူ့သမီးရဲ့ အလောင်းနဲ့ မသိတဲ့ နတ်ကောင်းလေးပါးကို တွေ့လိုက်ရတယ်။ အဖြစ်အပျက်အားလုံးကို ကြားပြီးတဲ့နောက် သမီးကို မြှုပ်နှံပြီး သူ့နိုင်ငံတော်ကို ပြန်သွားခဲ့တယ်။
တစ်နှစ်အကြာမှာ မင်းသားက အဲဒီသင်္ချိုင်းကို ပြန်သွားခဲ့တယ်။ အဲဒီမှာ စပျစ်နွယ်ပင်အသစ်တစ်ပင် ပေါက်နေတာကို တွေ့လိုက်ရတယ်။ အဲဒီအရွက်တွေက ထိလိုက်တဲ့အခါ ရှက်ရွံ့မှုနဲ့ ကွေးညွှတ်နေတယ်။
အဲဒီအချိန်ကစပြီး ရှက်တတ်တဲ့ သစ်ပင်တွေက တောင်တွေနဲ့ သစ်တောတွေမှာ ပေါက်လာတယ်။
Marma Folktale — The Tale of the Shy Plant
Long ago, in a distant kingdom, a handsome prince was born to the king and queen. As radiant as the moon and as tender-hearted as a dove, he was their only child—the apple of their eye, raised with love and care in the royal palace.
But time, as always, moved on. The prince grew older, and with each passing year, the queen grew more anxious. One day, she said to the king,
“My lord, our son is coming of age. One day, he must rule this land alone. We will not always be here to guide him. He must learn to think, judge, and act on his own. If he doesn’t start now, when will he?”
The king sighed deeply and replied,
“I know, my queen. But he is our only child. How can we send him away to the forest, to live with a sage, without our love and protection? How can I bear to part with him?”
With a firm voice, the queen said,
“My lord, true love for a child means preparing him for life. Let us not delay—send him to the sage at once.”
At last, the king agreed. He ordered that the prince be sent to the forest with three years’ worth of food and clothing, three hundred soldiers, and several attendants. Dressed in royal garments, the prince came to take leave of his mother, who blessed him through her tears.
The next morning, the king mounted a white elephant and set off with his son toward the sage’s hermitage, deep in the heart of the forest. That night, after a simple meal, they rested in a small cottage.
At dawn, the king approached the sage and said,
“Revered teacher, this is my only son. I entrust him to you. Teach him all—literature, governance, warfare, and the ways of wealth.”
The sage replied calmly,
“Fear not, O King. I shall accept him and guide him well. You may return to your kingdom in peace.”
The king returned home and comforted the queen with news of their son’s new life.
Years passed. Through discipline and devotion, the prince mastered many skills. One day, the sage called him and said,
“Your education is complete, my son. It is time to return to your parents.”
The prince prepared to leave. As a token of gratitude, he offered the sage a diamond. The sage blessed him and gave him a bow, five hundred arrows, and a sword.
Then the sage called for a young woman.
“I rescued her from a distant village,” he said. “She has lived in my care for twenty years, and for the past three years, she has quietly served you. She, too, is learned and wise. Take her with you—she will be your companion on the road.”
And so the two set off through the forest.
At midday, beneath the bright sun, the girl’s feet began to bleed from walking. The prince gently lifted her onto his back and continued on.
Suddenly, she cried out,
“Prince! A wild elephant is charging toward us! Do something!”
The prince swiftly drew his bow and shot the beast dead. Then, still carrying her, he moved on.
Soon, they were stopped by a band of five hundred robbers. The prince loosed arrow after arrow, striking down four hundred and ninety-nine of them. But he ran out of arrows—only the leader remained.
They wrestled fiercely, and the prince was thrown to the ground. His sword now lay in the girl’s hands.
“Beloved,” said the prince, “give me the sword!”
But the robber chief was handsome, and in that moment, a dark desire stirred in the girl’s heart. What if she left the prince and became the robber’s consort instead?
She hesitated—and turned the sharp edge of the sword toward the prince.
The robber saw his chance and killed the prince.
Then the girl turned to the robber and said,
“Handsome one, I helped you. Take me with you. I wish to be your wife.”
The robber agreed but thought to himself,
“If she could betray the man who gave her everything, she will surely betray me too.”
They reached a great river swollen by floodwaters. The robber said,
“Take off your jewels and clothes—I’ll carry them across first.”
Trusting him, the girl handed everything over. The robber crossed the river—and disappeared.
Left alone, naked and weeping by the riverbank, the girl saw the lifeless body of the prince. She wailed in grief.
In the heavens above, Lord Indra witnessed her sorrow and was moved. With three divine sons, he descended to Earth.
Indra took the form of a fish. The others transformed into a piece of meat, a hawk, and a jackal.
The jackal approached the girl, holding the meat in his mouth. Soon the hawk began circling above. Just then, a large fish emerged from the riverbank. Tempted by the fish, the jackal ran toward it—only for the hawk to snatch away the meat. The fish slipped back into the water, and the jackal was left with nothing.
The girl laughed and said,
“Foolish jackal! You had meat in your mouth and still ran after the fish. Now look—you’ve lost it all!”
The jackal replied,
“I can find more meat. But you—you lost the prince who gave his life for you. That loss can never be undone.”
The girl suddenly awoke from her folly. Overcome with guilt and sorrow, she collapsed and died.
Then Indra, touched by her remorse, revived the prince. He awoke to find her lifeless body and four strangers standing nearby. Upon hearing what had happened, he buried the girl and returned to his kingdom.
A year passed. One day, the prince went hunting in the same forest and came upon the grave. From the soil, a new plant had sprung—its leaves closed shyly at the slightest touch.
From that time on, in the forests and hills, the Lajjabati—the shy plant—began to grow.
মারমা রূপকথা — লজ্জাবতী গাছের কাহিনি
অনেক আগের কথা। এক দূর রাজ্যে এক রাজার ঘরে জন্ম নেয় এক সুপুরুষ পুত্র। দেখতে যেমন চাঁদের মত উজ্জ্বল, তেমনি হৃদয়ও ছিল কোমল ও মধুর। রাজা-রানী এই একমাত্র সন্তানকে চোখে চোখে রেখে বড় করলেন—ভালবাসা আর স্নেহে পুত্র যেন রাজারাজড়ার নয়নমণি।
কিন্তু কালের নিয়মে রাজপুত্র ক্রমে বড় হতে লাগল। তখন রানীর মনে চিন্তা দেখা দিল। একদিন তিনি রাজাকে বললেন,
“মহারাজ, আমাদের সন্তান তো দিনে দিনে প্রাপ্তবয়স্ক হচ্ছে। একদিন তাকেই রাজ্য চালাতে হবে। তখন আমরা থাকবো না। নিজ বিবেচনা, জ্ঞান ও বিচারে একাই রাজ্য পরিচালনা করতে হবে তাকে। এখনই না হলে, কখনই বা সে শিক্ষালাভ করবে?”
রাজা দীর্ঘশ্বাস ফেলে বললেন,
“প্রিয়তমা, আমি নিজেও তা ভাবি। কিন্তু আমাদের তো একটাই পুত্র। বনের মাঝে ঋষির কাছে রেখে দিলে আমাদের আদর-যত্ন ছাড়া সে কেমন করে থাকবে? আমি কি পারবো তাকে ছেড়ে দিতে?”
রানী গম্ভীর স্বরে বললেন,
“মহারাজ, সন্তানকে সত্যিকার ভালোবাসলে তাকে যোগ্য করে গড়ে তুলতে হয়। তাই আর দেরি নয়—আপনি তাকে ঋষির কাছে দিয়ে আসুন।”
অবশেষে রাজা আদেশ দিলেন, তিন বছরের খাদ্য-বস্ত্র, তিনশ সৈন্য, আর ভৃত্যসহ রাজপুত্রকে বিদায়ের জন্য প্রস্তুত করতে। রাজপুত্র রাজকীয় পোশাক পরে মায়ের কাছে বিদায় নিতে এলো। রানী কাঁদতে কাঁদতে আশীর্বাদ দিলেন।
পরদিন রাজা শুভ্রহস্তীতে চড়ে পুত্রকে নিয়ে ঋষির বিহারে রওনা হলেন। গহীন অরণ্যে অবস্থিত ছিল সেই আশ্রম। রাতে সবার খাবার শেষে একটি কুটিরে বিশ্রাম নিলেন তাঁরা।
সকালে রাজা ঋষির শরণাপন্ন হয়ে বললেন,
“ভান্তে, এ আমার একমাত্র পুত্র। সাহিত্য, শাসন, যুদ্ধবিদ্যা, ধনসম্পদের জ্ঞান—সব কিছুতে যেন সে পারদর্শী হয়। আমি তাকে আপনার হাতে অর্পণ করছি।”
ঋষি শান্ত গলায় বললেন,
“মহারাজ, আপনি নিশ্চিন্তে রাজ্যে ফিরে যান। আমি আপনার পুত্রকে গ্রহণ করলাম।”
রাজা ফিরে এলেন। রানীকে সব জানিয়ে প্রশান্তি পেলেন।
বছর কেটে গেল। রাজপুত্র কঠোর সাধনায় শিখল নানা বিদ্যা। একদিন ঋষি ডেকে বললেন,
“পুত্র, তোমার শিক্ষা শেষ হয়েছে। এবার ফিরে যাও পিতা-মাতার কাছে।”
রাজপুত্র বিদায়ের জন্য প্রস্তুত হল। পরদিন সকালে ঋষিকে গুরুদক্ষিণা হিসেবে একটি হিরে দিল। ঋষি তাকে আশীর্বাদ করলেন এবং বিদায়ে দিলেন একটি ধনুক, পাঁচশ তীর আর একটি তলোয়ার।
এরপর ঋষি এক তরুণী কন্যাকে ডেকে বললেন,
“এই কন্যাকে আমি এক গ্রাম থেকে উদ্ধার করেছি। সে বিশ বছর ধরে আমার আশ্রমে আছে, এবং গত তিন বছর ধরে তোমার সেবায় নিয়োজিত ছিল। জ্ঞানেও সে পারদর্শী। তাকে সঙ্গে নিয়ে যাও—সে তোমাকে পথে সহায়তা করবে।”
দু’জন যাত্রা করল রাজ্যের পথে।
তারা এল এক গহীন বনে। আকাশ ছিল ঝকঝকে, সূর্য মধ্যাকাশে। কন্যার পা ফেটে গেল, রক্ত পড়তে লাগল। রাজপুত্র তাকে পিঠে তুলে চলতে লাগল।
হঠাৎ কন্যা চিৎকার করে উঠল,
“রাজপুত্র! এক বুনো হাতি আমাদের দিকে ধেয়ে আসছে! কিছু করুন!”
রাজপুত্র ধনুকের তীর ছুড়ে হাতিকে মেরে ফেলল। তারপর আবার কন্যাকে নিয়ে পথ চলতে লাগল।
কিছুদূর যেতেই পাঁচশ ডাকাত তাদের পথ রোধ করল। রাজপুত্র একে একে তীর ছুড়ে ৪৯৯ জন ডাকাতকে হত্যা করল। কিন্তু তীর ফুরিয়ে গেল—রইল শুধু ডাকাত নেতা।
দুজনের মধ্যে কুস্তি শুরু হল। রাজপুত্র পড়ে গেল মাটিতে। তলোয়ার তখন কন্যার হাতে।
রাজপুত্র বলল,
“প্রিয়তমা, তলোয়ারটা দাও!”
কিন্তু ডাকাতটি ছিল সুদর্শন। কন্যার মনে লোভ জাগল—রাজপুত্রের বদলে যদি সে ডাকাতের সঙ্গিনী হয়?
সে মনের ভুলে তলোয়ারের ধারাল দিক রাজপুত্রের দিকে দিল। ডাকাত সুযোগ বুঝে রাজপুত্রকে হত্যা করল।
তারপর কন্যা বলল,
“সুপুরুষ, আমি আপনাকে সাহায্য করেছি। আমাকে সঙ্গে নিন। আমি আপনার স্ত্রী হতে চাই।”
ডাকাত কন্যাকে সঙ্গে নিল, কিন্তু মনে মনে ভাবল,
“যে নারী নিজের প্রাণদাতা সাথীকে এইভাবে ফেলে দিতে পারে, সে কখনও বিশ্বস্ত হতে পারে না। সুযোগ থাকলেই সে আমার সাথেও বিশ্বাসঘাতকতা করবে।”
তারা পৌঁছাল এক নদীর পাড়ে—বন্যা নদ। স্রোত বয়ে চলেছে। ডাকাত বলল,
“তুমি গয়না ও কাপড় খুলে দাও, আমি এগুলো ওপারে রেখে আসি।”
কন্যা বিশ্বাস করে সব খুলে দিল। ডাকাত নদী পেরিয়ে পালিয়ে গেল।
কন্যা একা নদীর পাড়ে বসে পড়ল—দেখে মৃত রাজপুত্রের নিথর দেহ। হাহাকার করে কাঁদতে থাকল।
এ দৃশ্য দেখে স্বর্গলোকে ব্যথিত হলেন ইন্দ্র। তিন দেবপুত্রকে নিয়ে তিনি নেমে এলেন ধরায়।
ইন্দ্র মাছের রূপ নিলেন, অন্যদের রূপ দিলেন মাংসখণ্ড, চিল আর শিয়াল হিসেবে।
শিয়াল এল কন্যার কাছে, এক টুকরো মাংস হাতে নাটক শুরু করল। চিল ঘুরে ঘুরে এল। তখন বড় এক মাছ নদীর পাড়ে উঠল। শিয়াল মাছের লোভে ছুটতেই চিল মাংস নিয়ে উড়ে গেল, আর মাছ নদীতে সরে গেল।
হতাশ শিয়াল ফিরে এসে পড়ে থাকল।
এই দৃশ্য দেখে কন্যা হেসে বলল,
“ওরে শিয়াল! তোর মাংস তো ছিল হাতে, তাও মাছের লোভে হারালি! এখন বুঝলি ঠকেছিস?”
শিয়াল বলল,
“আমি তো আবার মাংস পেতে পারি। কিন্তু তুই যে তোর রাজপুত্রকে চিরতরে হারালি! যে তোর জন্য জীবন দিতে প্রস্তুত ছিল!”
এই কথায় কন্যার হঠাৎ হুঁশ ফিরে এল। লজ্জা আর দুঃখে কাঁদতে কাঁদতে সে প্রাণ ত্যাগ করল।
ইন্দ্র তখন রাজপুত্রকে জীবন ফিরিয়ে দিলেন। রাজপুত্র জেগে উঠে দেখল কন্যার মৃতদেহ আর চার অচেনা রূপধারী দেবতা। সব ঘটনা শুনে সে কন্যাকে কবর দিয়ে রাজ্যে ফিরে গেল।
এক বছর পরে রাজপুত্র আবার শিকারে গেল সেই কবরস্থানে। দেখল, সেখানে এক নতুন লতা জন্মেছে—যার পাতা স্পর্শ করলে লজ্জায় গুটিয়ে যায়।
সেই থেকে পাহাড়ে ও বনে লজ্জাবতী গাছের জন্ম হয়।