မာရ်မာလူမျိုးများ- သမိုင်း၊ အထောက်အထားနှင့် မွေးရပ်မြေ
Translated by U Wainnita
ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်တွင် ဒုတိယအကြီးဆုံး ဌာနေတိုင်းရင်းသား မာရ်မာလူမျိုးများသည် ၂၁၀,၀၀၀ ကျော်ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် အဓိကအားဖြင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသများ၏ ခရိုင်သုံးခုဖြစ်သည့် ဗိုလ်မင်းထောင် ရွာတော်ခရိုင်၊ ပလံထောင် ခက္ခရာသရီခရိုင်နှင့် သက်ထောင် ရင်္ဂါမာတီခရိုင်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ သို့သော် စစ်တကောင်း၊ ဖလောင်းချိတ်နှင့် ပါတွာခါလီတို့တွင် မာရ်မာအခြေချနေထိုင်မှုငယ်အချို့လည်း ရှိသည်။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ပြင်ပတွင် မာရ်မာလူမျိုးများသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ တြိပူရပြည်နယ်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နေရာအမျိုးမျိုးတွင်လည်း နေထိုင်ကြသည်။
အငြင်းပွားဖွယ်ရာအမည်များ- “မော့ဂ်” နှင့် “မာရ်မာ”
မာရ်မာလူမျိုးများ၏ အထောက်အထားသည် အမည်အငြင်းပွားမှုတစ်ခု၏ အကြောင်းအရာဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၆ ရာစုမှစ၍ ဥရောပ၊ ပေါ်တူဂီနှင့် ကိုလိုနီမှတ်တမ်းများတွင် ဤလူမျိုးများကို “မော့ဂ်” သို့မဟုတ် “မော့ဂ်” ဟု ရည်ညွှန်းခဲ့ကြသည်။ မူလက ဤအသုံးအနှုန်းကို အာရက္ခရခိုင်စကားပြောလူမျိုးများအတွက် အသုံးပြုခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက်တွင် ဓားပြတိုက်မှုနှင့် ပင်လယ်ဓားပြလှုပ်ရှားမှုများနှင့် ဆက်စပ်လာခဲ့သည်။ ပေါ်တူဂီနှင့် ရခိုင်ပင်လယ်ဓားပြများကြောင့် “Moger Mulluk” ဟူသော စကားစုသည် ဘင်္ဂါလီဘာသာစကားတွင် တစ်ချိန်က ပရမ်းပတာဖြစ်မှုနှင့် ဖိနှိပ်မှု၏ သင်္ကေတတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။
သုတေသီအချို့က “မောဂ်” ဟူသော စကားလုံး၏ မူလအစကို “မဂ္ဂဒ” သို့မဟုတ် “မဂ္ဂ” ဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုခဲ့ကြသော်လည်း၊ ၎င်းကို အခုတော့ရခိုင်ဘာသာစကားတွင် ဘယ်သောအခါမှ အသုံးမပြုခဲ့ပါ။ ၎င်းသည် အတင်းအကျပ် နှိမ့်ချသော အသုံးအနှုန်းတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်၊ “မာရ်မာ” ဟူသော စကားလုံးသည် “မြန်မာလူမျိုးများ” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော မြန်မာစကားလုံး မြန်မာမှ ဆင်းသက်လာသည်။ ဤအမည်သည် ရာစုနှစ်များစွာကတည်းက ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာ၏ အဓိကသင်္ကေတဖြစ်ခဲ့သည်။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံရှိ မာရ်မာလူမျိုးအများစုသည် “မောဂ်” ဟူသော ဝေါဟာရကို ငြင်းပယ်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ တြိပူရဒေသရှိ အချို့အုပ်စုများသည် ၎င်းတို့ကိုယ်၎င်းတို့ “မောဂ်” သို့မဟုတ် “မြန်မာ” အဖြစ် သတ်မှတ်ကြပြီး ၎င်းသည် ဒေသဆိုင်ရာ လက္ခဏာ၏ ဘက်ပေါင်းစုံကို မီးမောင်းထိုးပြသည်။
မူလအစနှင့် ရှေးဟောင်းဆက်စပ်မှုများ
မာရ်မာလူမျိုးများသည် မူလက ယနေ့ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပဲခူး (ဟံသာဝတီ) နှင့် အာရက္ခ(ရခိုင်) ဒေသများမှ ဖြစ်သည်။ နှုတ်တိုက်အစဉ်အလာအရ ၎င်းတို့၏ မူလအစကို ဘီစီ ၂၂၀၀ ခန့်တွင် တောင်ပိုင်းတရုတ်နိုင်ငံမှ စတင်ရွှေ့ပြောင်းလာသော ရှေးဟောင်းထိုင်းလူမျိုးစုမှ ခြေရာခံသည်။ ၁၀ ရာစုတွင် ဗမာလူမျိုးများသည် ရခိုဂ်ပြည့်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး အေဒီ ၉၅၃ ခန့်တွင် အာရကန်ဘုရင်များသည် စစ်တကောင်းကို စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ရာစုနှစ်များတစ်လျှောက် ဤနယ်စပ်ဒေသ၏ နိုင်ငံရေးထိန်းချုပ်မှုသည် ရခိုင်ဘုရင်များ၊ ဘင်္ဂါလီဆူလတန်များနှင့် တြိပူရဘုရင်များအကြား တစ်လှည့်စီဖြစ်ခဲ့သည်။
၁၆ ရာစုမှ ၁၇ ရာစုအထိ ရခိုင် “ရွှေခေတ်” အတွင်း မင်းဘင်နှင့် မင်းရာဂျာဂီကဲ့သို့သော ဘုရင်များသည် စစ်တကောင်းကို မြစ်လက်တက်နယ်မြေအဖြစ် အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ဘာသာစကားသုံးမျိုးသုံးငွေကြေးကို မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ပေါ်တူဂီပင်လယ်ဓားပြများနှင့် ရေတပ်မဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၆၆၆ ခုနှစ်တွင် မဂိုဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရှာစတာခန်သည် ရက္ခိုင့်နှင့် ပေါ်တူဂီတို့ကို အနိုင်ယူပြီး စစ်တကောင်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဘင်္ဂါလီထောင်ပေါင်းများစွာကို ဖမ်းဆီးထားရာမှ လွတ်မြောက်ခဲ့ပြီး ရခိုင်အုပ်ချုပ်မှု အဆုံးသတ်သွားခဲ့သည်။ ဤဖြစ်ရပ်အပြီးတွင် မာရ်မာမိသားစုများစွာသည် တောင်တန်းဒေသများတွင် ခိုလှုံခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့သည် အမြဲတမ်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။
စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသများတွင် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခြင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ခြင်း
မာရ်မာလူမျိုးများသည် ၁၆ ရာစုနှင့် ၁၈ ရာစုအကြားတွင် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ လှိုင်းများစွာဖြင့် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ရခိုင်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ နိုင်ငံရေးပဋိပက္ခများမှ မကြာခဏ ထွက်ပြေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ အခြေချနေထိုင်မှုများသည် တဖြည်းဖြည်းနှင့် အဓိကအုပ်ချုပ်ရေးဗဟိုဌာနနှစ်ခုဖြစ်သည့် တောင်ဘက်ရှိ ဘိုမန်စက်ဝိုင်း (ရွာတော်) နှင့် မြောက်ဘက်ရှိ မွန်စက်ဝိုင်း (ခက္ခရာသရီ) အဖြစ် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။ ပဲခူးမြို့ ကျဆုံးခြင်းနှင့် မြောက်ဦးနိုင်ငံတော်၏ အားနည်းချက်များသည် ဤရွှေ့ပြောင်းမှုများတွင် အခန်းကဏ္ဍတစ်ခုမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။
ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှုလမ်းကြောင်းများနှင့် အခြေချနေထိုင်မှုပုံစံများ မတူညီသောကြောင့် မာရ်မာလူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ကွဲပြားသော မျိုးစုငယ်များ – ဥပမာ ချောင်းသား (မြစ်သား)၊ တောင်သား(တောင်ပေါ်နေထိုင်သူများ)၊ ပလံသား လေမြိုသား(လေမြို ချိုင့်ဝှမ်းနှင့် လောင်းဂဒူးသား ကန်သာနှင့် ဝေယဉ်သား ကဲ့သို့သော အခြားလူမျိုးအနည်းငယ်။ ဤအမည်များသည် နေရာ၊ လူနေမှုပုံစံနှင့် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှုဆိုင်ရာ အမှတ်တရများကို သယ်ဆောင်ထားပြီး မာရ်မာ၏ လက္ခဏာ၏ ဘက်ပေါင်းစုံ လက္ခဏာကို ဖော်ပြနေသည်။
နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်းများ- စက်ဝိုင်းခေါင်းဆောင်များနှင့် ရာဂျာစနစ်
မာရ်မာအုပ်ချုပ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံကို ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်တွင် တရားဝင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ဗိုလ်မင်းနှင့် ပလံမင်း စက်ဝိုင်းများ – သက်မင်းစက်ဝိုင်းများ – သည် ဤမာရ်မာစက်ဝိုင်းနှစ်ခုနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ ဤစက်ဝိုင်းခေါင်းဆောင်များ (ဘုရင်) သည် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ တရားစီရင်ရေးနှင့် မြေယာစီမံခန့်ခွဲမှုအတွက် တာဝန်ရှိပြီး ၁၉၀၀ ခုနှစ် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသစည်းမျဉ်းများမှတစ်ဆင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။
ဗိုလ်မင်းစက်ဝိုင်း- ၎င်းသည် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင် နန္ဒဘုရင် ၏သားတော်နှင့် ကျော်ကြားသောဘုရင် ဗာယိန်နာဦး ၏မြေးတော်ဖြစ်သော မင်းသား မောင်သာဖြူမှ စတင်ခဲ့သည်။ ၁၅၉၉ ခုနှစ်တွင် ရက္ခိုင့်ဘုရင်က သူ့အား စစ်တကောင်းဘုရင်ခံအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ သူ၏သားစဉ်မြေးဆက်များသည် နောက်ပိုင်းတွင် ရွာတော်တွင် ဗိုလ်မင်းစက်ဝိုင်းကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ၎င်းတို့၏ နိုင်ငံရေးအာဏာ အကန့်အသတ်ရှိသော်လည်း ဗိုလ်မင်းဘုရင်များသည် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာရေးအခမ်းအနားများတွင် အရေးကြီးသောအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေဆဲဖြစ်သည်။
မောင်ပလံမင်းစက်ဝိုင်း- ပလံထောင်ဒေသတွင် စတင်ခဲ့သော ဤစက်ဝိုင်းကို မြောက်ဦးမင်းဆက်၏ မြင့်မြတ်သော သားစဉ်မြေးဆက်များက တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၁၈၇၁ ခုနှစ်တွင် တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ မောင်(ပလံမင်း)ဘုရင်များကို ရွာသူကြီးများနှင့် ကုန်သည်များမှတစ်ဆင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ဤမင်းဆက်၏ ထင်ရှားသောပုဂ္ဂိုလ်များတွင် တစ်ဦးတည်းသော အမျိုးသမီးဘုရင် နီဦးမနှင့် ၁၉၇၁ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးတိုက်ပွဲဝင် မောင်ဖြူသိန်းတို့ ပါဝင်သည်။ လက်ရှိဘုရင် သာစိန်ဖြူစိုဒူရီသည် ရပ်ရွာ၏ လူမှုရေးနှင့် အခမ်းအနားများကို ကြီးကြပ်နေဆဲဖြစ်သည်။
ရပ်ရွာခေါင်းဆောင်များ၏ ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သော ပိုင်စရာပွဲတော်သည် မာရ်မာယဉ်ကျေးမှု၏ သင်္ကေတအစဉ်အလာတစ်ခုအဖြစ် ယနေ့တိုင် ရှင်သန်နေဆဲဖြစ်သည်။
ဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် အမှတ်အသား
မာရ်မာဘာသာစကားသည် ရခိုင်ဗမာဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သောဆွေမျိုးဖြစ်သည်။ တစ်ချိန်က ဗုဒ္ဓဘာသာဘုန်းကြီးကျောင်းများတွင် ဗမာအက္ခရာဖြင့် သင်ကြားခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှစ၍ မိခင်ဘာသာစကားပညာရေးနှုန်းသည် လျင်မြန်စွာကျဆင်းခဲ့ပြီး ဘင်္ဂါလီဘာသာစကားသည် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ပညာရေးတွင် လွှမ်းမိုးမှုရရှိခဲ့ပြီး ရလဒ်အနေဖြင့် မာရ်မာဘာသာစကားသည် ယခုအခါ မျိုးသုဉ်းတော့မည့်အန္တရာယ်နှင့် ရင်ဆိုင်နေရသည်။
သို့သော် မာရ်မာလူမျိုးများ၏ ဝိသေသလက္ခဏာမှာ မပြောင်းလဲဘဲ ရှိနေသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ၎င်းတို့၏ ဝိညာဉ်ရေးနှင့် လူမှုရေး စည်းလုံးညီညွတ်မှုအတွက် အဓိကကျသည်။ အမျိုးသားများ၊ လုံချေ(ဒယား)လူမျိုးများနှင့် အမျိုးသမီးများဖြစ်သည့် ထပွိန် လူမျိုးများ၏ ရိုးရာဝတ်စုံများသည် ယနေ့တိုင် ပျံ့နှံ့နေဆဲဖြစ်သည်။ ရက်ကန်းလုပ်ငန်း၊ ဝါးကြံလုပ်ငန်းနှင့် တိုင်အိမ်များသည် မာရ်မာယဉ်ကျေးမှု၏ မြင်သာသော သင်္ကေတများဖြစ်သည်။ မိသားစုဖွဲ့စည်းပုံသည် အခြေခံအားဖြင့် နျူကလီးယားဖြစ်ပြီး အမွေဆက်ခံမှုကို သားသမီးနှစ်ဦးစလုံးအကြား မျှဝေကြပြီး ၎င်းတို့၏ လူမှုရေးဖွဲ့စည်းပုံ၏ ပြောင်းလွယ်ပြင်လွယ်ရှိမှုကို ထင်ဟပ်စေသည်။
“မာရ်မာသား” သို့မဟုတ် “မာမာလူမျိုးစု” ၏ အယူအဆသည် ၎င်းတို့၏ စုပေါင်းဝိသေသလက္ခဏာဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ရခိုင်နှင့် ပဲခူးဒေသများ၏ ဘိုးဘွားများ၏ အမှတ်တရများနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသများရှိ နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်းများ၏ ရိုးရာဓလေ့များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။
ယနေ့ခေတ်တွင် မာရ်မာလူမျိုးများသည် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်တွင် ဒုတိယအကြီးဆုံး ဌာနေတိုင်းရင်းသားလူဦးရေအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရသည်။ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဓလေ့များနှင့် ယုံကြည်ချက်များကို ထိန်းသိမ်းထားစဉ် ခေတ်မီခြင်း၊ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခြင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှုပြောင်းလဲမှုတို့၏ လက်တွေ့အခြေအနေများနှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် နေထိုင်နေကြသည်။ အမည်များနှင့် အထောက်အထားများ၊ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခြင်းနှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် နေထိုင်ခြင်းဆိုင်ရာ သမိုင်းဝင်အငြင်းပွားမှုများသည် မာရ်မာလူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းသည် သည်းခံမှု၏ ရှုပ်ထွေးသော်လည်း နက်ရှိုင်းသော ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ်ဖြစ်သည်။
၎င်းတို့၏ ရှေးဟောင်းဇာစ်မြစ်များဖြစ်သော ရခိုင်ပြည်နယ်၊ ပဲခူးနှင့် မြောက်ဦးတို့တွင် စတင်ခဲ့ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသများတွင် ဗိုလ်မင်းဘုရင်နှင့် မောင် ပလံမင်းလူမျိုးများ တည်ထောင်ခြင်းအထိ ၎င်းတို့၏ သမိုင်းကြောင်းသည် အဆက်မပြတ် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ကိုလိုနီစနစ်၊ နိုင်ငံတော်တည်ဆောက်ခြင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ဘေးဖယ်ထားခြင်းများမှတစ်ဆင့် ၎င်းတို့၏ ဘာသာစကား၊ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် လူမျိုးရေးဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများကို ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် မာရ်မာလူမျိုးများသည် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ၏ အရေးအကြီးဆုံး ဌာနေတိုင်းရင်းသား အသိုင်းအဝိုင်းများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ဇာတ်လမ်းသည် အတိတ်ကာလ၏ ထင်ဟပ်မှုတစ်ခုသာမက ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လက္ခဏာကို ထိန်းသိမ်းရန် အဆုံးမရှိ ရုန်းကန်နေရမှုကို မီးမောင်းထိုးပြသည့် စဉ်ဆက်မပြတ် ရုန်းကန်နေရသည့် ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။
The Marma: History, Identity, and Homeland
The Marma are the second-largest Indigenous community of Bangladesh, numbering over 210,000, and primarily concentrated in the Chittagong Hill Tracts (CHT). Their distribution extends across Bandarban, Khagrachari, and Rangamati districts, with smaller settlements in Chittagong, Cox’s Bazar, and Patuakhali. Beyond Bangladesh, Marma communities also exist in Tripura (India) and in parts of Myanmar.
Contested Nomenclature: “Mogh” and “Marma”
The Marma identity has historically been entangled in debates over terminology. From the 16th century onward, colonial, Portuguese, and Bengali records frequently referred to them as “Mugh” or “Mogh.” Initially, this label was used for the Arakanese people and their language, but it later came to signify piracy along the Bay of Bengal, where Portuguese and Arakanese raiders were notorious. In Bengali, “Mogh er Mulluk” became a byword for lawlessness and oppression.
Although some scholars linked the word to “Mongol” or “Mong,” it was never part of the Arakanese vocabulary and remains an imposed, derogatory exonym. In contrast, “Marma” derives from the Burmese Mranma, meaning “Myanmar people,” and has long been the community’s self-preferred ethnonym. While most Marmas in Bangladesh reject the term “Mogh,” some groups in Tripura still identify as Magh or Marima, illustrating the layered complexities of regional identity.
Origins and Early Connections
The ancestral homeland of the Marma lies in Burma (Myanmar), especially in Pegu (Hanthawaddy) and Arakan (Rakhine). Oral histories connect them to the Tai peoples who migrated from southern China as early as 2200 BCE. By the 10th century, Burmese settlers had entered Arakan, and by 953 CE, Arakanese kings were raiding Chittagong. Over centuries, political authority in this frontier shifted between Arakanese rulers, Bengal sultans, and Tripura kings.
Arakan’s golden period (16th–17th centuries) saw rulers like Minbin and Min Razagyi establish Chittagong as a tributary zone, issue trilingual coinage, and form naval alliances with Portuguese freebooters. Arakanese administration reached deeply into trade, taxation, and land systems. However, repeated Mughal campaigns culminated in 1666, when Shaista Khan decisively expelled the Arakanese and Portuguese from Chittagong, freeing thousands of Bengali captives and bringing the port under Mughal control. This expulsion triggered mass Marma resettlement in the hills, where they became permanent inhabitants.
Migration and Settlement in the CHT
The Marmas migrated into the CHT in successive waves between the 16th and 18th centuries, often fleeing Burmese invasions of Arakan. Two major centers emerged: the Bohmong Circle in the south (Bandarban) and the Mong Circle in the north (Khagrachari). These migrations linked the Marma identity to broader regional upheavals, including the fall of Pegu and the decline of the Mrauk-U kingdom.
Marma sub-groups developed from distinct migratory routes and settlements. Communities identified themselves as Khyong-sa (river dwellers), Toung-sa (hill dwellers), Plaing-sa (from the Peleng river), Lemro-sa (from the Lemro valley), and others such as Longdung-sa, Kokdain-sa, and Oyoi-sa. These labels encode geography, livelihood, and migration memories, reflecting the plural nature of Marma identity.
Political Institutions: The Circle Chiefs
Under British colonial administration, the Marma chieftaincies were formalized into the Bohmong and Mong Circles, alongside the Chakma Circle. Circle Chiefs (Rajas) held authority over taxation, justice, and land management, institutionalized by the 1900 CHT Regulation.
Bohmong Circle: Originating with Prince Maung Saw Pru, son of Burmese King Nanda Bayin and grandson of Bayinnaung, who was appointed governor in 1599 by the Arakanese king. His descendants consolidated authority in Bandarban, and although political powers were curtailed after 1964, the Bohmong Raja still presides over cultural and ritual matters.
Mong Circle: Emerging in Khagrachari, this lineage traces descent from Arakanese elites of Mrauk-U. Officially recognized in 1871, Mong Rajas governed through headmen and karbaris. The dynasty included figures such as Ni-u-mah, the only female Raja, and Mong Prue Sin, a freedom fighter of 1971. The current Raja, Saching Prue Chowdhury, continues to oversee community affairs.
Circle Chiefs remain influential today through ceremonial roles such as Rajpunyah—a royal fair where tenants historically paid rents and reaffirmed allegiance to their chiefs.
Language, Culture, and Identity
The Marma language is closely related to Arakanese Burmese and was historically taught in Buddhist monasteries using Burmese script. Since the 1970s, however, mother-tongue education has declined, and Bengali has become dominant in schools and administration, threatening the survival of Marma linguistic traditions.
Despite assimilation pressures, Marma identity remains resilient. Buddhism continues to shape spiritual life and social cohesion. Traditional clothing—the Lungi for men and Th’bwin for women—endures alongside weaving, basketry, and stilt-house architecture. Marma families are primarily nuclear, with inheritance passing to both sons and daughters, reflecting flexible kinship systems.
The concept of Marma Lomyo (Marma nationality) encapsulates their collective self-understanding as a distinct people, rooted in Buddhism, ancestral homelands in Arakan and Pegu, and their political institutions in the CHT.
Contemporary Situation
Today, the Marma are recognized as the second-largest Indigenous group in Bangladesh, maintaining their heritage while navigating modern pressures of integration, migration, and cultural loss. Their history of contested identity, migration, and adaptation continues to define their place within Bangladesh and across the Indo-Burmese frontier.
The history of the Marma people reveals a narrative of migration, adaptation, and resilience across centuries of shifting regional powers. From their ancestral ties to Pegu, Arakan, and Mrauk-U, to their establishment in the Chittagong Hill Tracts under the Bohmong and Mong Circles, the Marma have continually reshaped their identity in response to political upheavals, colonial restructuring, and modern nation-state pressures. Despite historical mislabeling and cultural marginalization, they have preserved distinct traditions through language, Buddhism, and community institutions. Today, the Marmas stand as one of Bangladesh’s most significant Indigenous peoples, their story reflecting not only a deep-rooted heritage but also an ongoing struggle to assert cultural identity within a rapidly transforming society.
মারমা জনগোষ্ঠী: ইতিহাস, পরিচয় ও মাতৃভূমি
বাংলাদেশের দ্বিতীয় বৃহত্তম আদিবাসী জনগোষ্ঠী মারমাদের সংখ্যা প্রায় ২ লক্ষ ১০ হাজারেরও বেশি। তাদের মূল বসবাস পার্বত্য চট্টগ্রামের তিনটি জেলা—বান্দরবান, খাগড়াছড়ি ও রাঙামাটিতে; তবে চট্টগ্রাম, কক্সবাজার এবং পটুয়াখালীতেও কিছু ছোট মারমা বসতি রয়েছে। বাংলাদেশের বাইরে ভারতের ত্রিপুরা রাজ্য ও মিয়ানমারের বিভিন্ন এলাকাতেও মারমা জনগোষ্ঠী বাস করে।
বিতর্কিত নাম: “মগ” ও “মারমা”
মারমা পরিচয়ের সঙ্গে একটি দীর্ঘ নাম-সংক্রান্ত বিতর্ক জড়িয়ে আছে। ১৬শ শতক থেকে ইউরোপীয়, পর্তুগিজ ও উপনিবেশিক লেখচিত্রে এই জনগোষ্ঠীকে “মগ” বা “মঘ” নামে উল্লেখ করা হয়েছে। মূলত এই শব্দটি ব্যবহৃত হত আরাকান ও আরাকানিজ ভাষাভাষী জনগোষ্ঠীর জন্য, তবে পরবর্তীতে বঙ্গোপসাগর তীরবর্তী দস্যুতা ও জলদস্যু কার্যকলাপের সঙ্গে এটি যুক্ত হয়ে পড়ে। পর্তুগিজ ও আরাকানিজ জলদস্যুদের কারণে “মগের মুল্লুক” শব্দগুচ্ছ বাংলা ভাষায় একসময় বিশৃঙ্খলা ও দমননীতির প্রতীক হয়ে দাঁড়ায়।
কিছু গবেষক “মগ” শব্দটির উৎস “মঙ্গল” বা “মং” হিসেবে ব্যাখ্যা করলেও এটি কখনো আরাকানিজ ভাষায় ব্যবহৃত হয়নি—বরং এটি ছিল একপ্রকার আরোপিত ও অবমাননাকর বহিরাগত নাম (exonym)। অন্যদিকে, “মারমা” শব্দটি এসেছে বার্মিজ শব্দ Mranma থেকে, যার অর্থ “মিয়ানমারের মানুষ”। এই নামই যুগ যুগ ধরে তাদের আত্মপরিচয়ের প্রধান প্রতীক হিসেবে বহমান। যদিও বাংলাদেশের অধিকাংশ মারমা জনগণ “মগ” শব্দটিকে প্রত্যাখ্যান করেছে, তবুও ত্রিপুরার কিছু অংশে এখনো কিছু গোষ্ঠী নিজেদের “মাঘ” বা “মারিমা” বলে পরিচয় দেয়—যা আঞ্চলিক পরিচয়ের বহুমাত্রিকতাকে তুলে ধরে।
উৎপত্তি ও প্রাচীন সংযোগ
মারমাদের আদি আবাসভূমি বর্তমান মিয়ানমারের পেগু (হানথাওয়াডি) ও আরাকান (রাখাইন) অঞ্চল। মৌখিক ঐতিহ্যে তারা নিজেদের উৎসের সন্ধান দেয় প্রাচীন তাই জাতিগোষ্ঠীর মধ্যে, যারা খ্রিষ্টপূর্ব ২২০০ অব্দের দিকে দক্ষিণ চীন থেকে অভিবাসন শুরু করে। ১০শ শতাব্দীতে বার্মিজ জনগণ আরাকানে প্রবেশ করে, এবং ৯৫৩ খ্রিষ্টাব্দের দিকে আরাকান রাজারা চট্টগ্রামে অভিযান চালায়। শতাব্দীর পর শতাব্দী ধরে এই সীমান্ত অঞ্চলের রাজনৈতিক নিয়ন্ত্রণ ঘুরে ফিরে এসেছে আরাকানিজ রাজা, বাংলা সুলতান ও ত্রিপুরার রাজাদের মধ্যে।
১৬ থেকে ১৭ শতক পর্যন্ত আরাকানের “স্বর্ণযুগে” মিনবিন ও মিন রাজাগির মতো রাজারা চট্টগ্রামকে করনিবদ্ধ অঞ্চল হিসেবে শাসন করতেন। তারা ত্রিভাষিক মুদ্রা প্রচলন করেন এবং পর্তুগিজ জলদস্যুদের সঙ্গে নৌজোট গঠন করেন। কিন্তু ১৬৬৬ সালে মোগল সেনাপতি শায়েস্তা খাঁ আরাকানিজ ও পর্তুগিজদের পরাজিত করে চট্টগ্রাম দখল করেন। হাজারো বন্দী বাঙালিকে মুক্ত করা হয়, এবং আরাকান শাসনের অবসান ঘটে। এই ঘটনার পর বহু মারমা পরিবার পাহাড়ি অঞ্চলে আশ্রয় নেয়, যেখানে তারা স্থায়ীভাবে বসবাস শুরু করে।
পার্বত্য চট্টগ্রামে অভিবাসন ও বসতি
১৬শ থেকে ১৮শ শতাব্দীর মধ্যে বহু দফায় মারমারা পার্বত্য চট্টগ্রামে অভিবাসন করে, প্রায়শই আরাকান ও বার্মার রাজনৈতিক সংঘাত থেকে পালিয়ে। তাদের বসতিগুলো ক্রমান্বয়ে দুটি প্রধান প্রশাসনিক কেন্দ্রে গড়ে ওঠে—দক্ষিণের বোমাং সার্কেল (বান্দরবান) এবং উত্তরের মং সার্কেল (খাগড়াছড়ি)। এই অভিবাসনগুলোর পেছনে পেগুর পতন ও ম্রাউক-উ রাজ্যের দুর্বলতা ভূমিকা রাখে।
বিভিন্ন অভিবাসনপথ ও বসতির ভিন্নতার কারণে মারমা সমাজে গড়ে ওঠে নানা উপগোষ্ঠী—যেমন খিয়ংসা (নদীপারের লোক), টংসা (পাহাড়বাসী), প্লেইংসা (পেলং নদী তীরবর্তী), লেম্রোসা (লেম্রো উপত্যকার লোক), এবং আরও কয়েকটি যেমন লংদুংসা, ককদাইংসা, ও ওয়োইসা। এই নামগুলো স্থান, জীবনযাত্রা ও অভিবাসনের স্মৃতি বহন করে, যা মারমা পরিচয়ের বহুমাত্রিক চরিত্র প্রকাশ করে।
রাজনৈতিক প্রতিষ্ঠান: সার্কেল প্রধান ও রাজা ব্যবস্থা
ব্রিটিশ ঔপনিবেশিক আমলে মারমা প্রশাসনিক কাঠামোকে আনুষ্ঠানিক রূপ দেওয়া হয়। বোমাং ও মং সার্কেল—এই দুই মারমা সার্কেলের সঙ্গে যুক্ত ছিল চাকমা সার্কেল। এই সার্কেল প্রধানরা (রাজারা) কর আদায়, বিচারব্যবস্থা ও ভূমি প্রশাসনের দায়িত্ব পালন করতেন, যা ১৯০০ সালের পার্বত্য চট্টগ্রাম নিয়মাবলীর মাধ্যমে প্রাতিষ্ঠানিক রূপ পায়।
বোমাং সার্কেল: এর সূচনা হয় রাজপুত্র মং সও প্রু-এর মাধ্যমে, যিনি বার্মার রাজা নন্দা বায়িনের পুত্র ও বিখ্যাত রাজা বায়িন্নাউঙের নাতি ছিলেন। ১৫৯৯ সালে আরাকান রাজা তাকে চট্টগ্রামের গভর্নর নিযুক্ত করেন। তার বংশধররাই পরবর্তীতে বান্দরবানে বোমাং সার্কেল প্রতিষ্ঠা করেন। যদিও ১৯৬৪ সালের পর তাদের রাজনৈতিক ক্ষমতা সীমিত হয়, তবুও আজও বোমাং রাজা সাংস্কৃতিক ও ধর্মীয় আচার-অনুষ্ঠানে গুরুত্বপূর্ণ ভূমিকা রাখেন।
মং সার্কেল: খাগড়াছড়ি অঞ্চলে গড়ে ওঠা এই সার্কেলের সূচনা হয় ম্রাউক-উ রাজবংশের অভিজাত বংশধরদের মাধ্যমে। ১৮৭১ সালে এটি সরকারিভাবে স্বীকৃতি পায়। মং রাজারা হেডম্যান ও কারবারিদের মাধ্যমে প্রশাসন পরিচালনা করতেন। এই রাজবংশের উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিত্বদের মধ্যে আছেন একমাত্র নারী রাজা নি-উ-মা ও ১৯৭১ সালের মুক্তিযোদ্ধা মং প্রু সিন। বর্তমান রাজা সাচিং প্রু চৌধুরী এখনো সম্প্রদায়ের সামাজিক ও আনুষ্ঠানিক কার্যক্রমের তত্ত্বাবধান করেন।
সার্কেল প্রধানদের ঐতিহ্যবাহী এক উৎসব রাজপুণ্যাহ, যেখানে প্রজারা কর প্রদান করে এবং তাদের আনুগত্য পুনর্নিশ্চিত করে—আজও মারমা সংস্কৃতির প্রতীকী ঐতিহ্য হিসেবে টিকে আছে।
ভাষা, সংস্কৃতি ও আত্মপরিচয়
মারমা ভাষা আরাকানিজ বার্মিজ ভাষার ঘনিষ্ঠ আত্মীয়। একসময় এটি বৌদ্ধ বিহারগুলোতে বার্মিজ লিপিতে শিক্ষা দেওয়া হত। কিন্তু ১৯৭০-এর দশক থেকে মাতৃভাষা শিক্ষার হার দ্রুত কমে যায়, এবং বাংলা ভাষা প্রশাসন ও শিক্ষাক্ষেত্রে প্রভাব বিস্তার করে—ফলে মারমা ভাষা আজ বিলুপ্তির ঝুঁকিতে।
তবুও মারমা পরিচয় আজও অটুট রয়েছে। বৌদ্ধ ধর্ম তাদের আধ্যাত্মিক ও সামাজিক ঐক্যের কেন্দ্রবিন্দু। পুরুষদের ঐতিহ্যবাহী পোশাক লুংগি এবং নারীদের থ্-বুইন্ আজও প্রচলিত। তাঁতবোনা, বাঁশ-বেতের কাজ ও খুঁটির উপর নির্মিত ঘর মারমা সংস্কৃতির দৃশ্যমান প্রতীক। পরিবার কাঠামো মূলত পারমাণবিক, এবং উত্তরাধিকার ছেলে-মেয়ে উভয়ের মধ্যে ভাগ হয়—যা তাদের সামাজিক কাঠামোর নমনীয়তাকে প্রতিফলিত করে।
“মারমা লোম্যো” বা “মারমা জাতিসত্তা”-র ধারণা তাদের সমষ্টিগত আত্মপরিচয়—যা গঠিত হয়েছে বৌদ্ধ ধর্ম, আরাকান ও পেগু অঞ্চলের পূর্বপুরুষের স্মৃতি, এবং পার্বত্য চট্টগ্রামের রাজনৈতিক প্রতিষ্ঠানের ঐতিহ্যের উপর ভিত্তি করে।
আজ মারমারা বাংলাদেশের দ্বিতীয় বৃহত্তম আদিবাসী জনগোষ্ঠী হিসেবে স্বীকৃত। তারা তাদের ঐতিহ্য ও বিশ্বাস ধরে রাখার পাশাপাশি আধুনিকতার চাপ, অভিবাসন ও সাংস্কৃতিক পরিবর্তনের বাস্তবতার সঙ্গে খাপ খাইয়ে নিচ্ছে। নাম-পরিচয় নিয়ে ঐতিহাসিক বিতর্ক, অভিবাসন ও অভিযোজন—সব মিলিয়ে মারমাদের ইতিহাস এক জটিল অথচ গভীর সহনশীলতার কাহিনি।
আরাকান, পেগু ও ম্রাউক-উ-এর প্রাচীন শিকড় থেকে শুরু করে পার্বত্য চট্টগ্রামে বোমাং ও মং সার্কেলের প্রতিষ্ঠা পর্যন্ত, তাদের ইতিহাস হলো অবিরাম অভিযোজনের ইতিহাস। উপনিবেশবাদ, রাষ্ট্রগঠন ও সাংস্কৃতিক প্রান্তিকতার মধ্য দিয়েও তারা তাদের ভাষা, বৌদ্ধ ধর্ম ও সম্প্রদায়গত প্রতিষ্ঠান টিকিয়ে রেখেছে। আজকের মারমা জনগোষ্ঠী বাংলাদেশের অন্যতম গুরুত্বপূর্ণ আদিবাসী সমাজ—যাদের গল্প কেবল অতীতের নয়, বরং একটি চলমান সংগ্রামের প্রতিচ্ছবি, যা নিজস্ব সংস্কৃতি ও পরিচয় রক্ষার অনন্ত প্রয়াসকে তুলে ধরে।