သစ်တောလက်ဆောင်- မာရ်မာလူမျိုးများ၏ အစားအစာယဉ်ကျေးမှု၊ အမဲလိုက်ခြင်းနှင့် စုဆောင်းခြင်းဓလေ့များ
Translated by U Wainnita
စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသရှိ မာရ်မာလူမျိုးများ၏ အစားအစာယဉ်ကျေးမှုသည် မြေယာ၊ သစ်တောနှင့် ရေတို့နှင့် ၎င်းတို့၏ နက်ရှိုင်းသောဆက်ဆံရေးကို ထင်ဟပ်စေသည်။ ရိုးရာအစဉ်အလာအရ ၎င်းတို့သည် ယာစိုက်ပျိုးခြင်း၊ သစ်တောရိတ်သိမ်းခြင်း၊ အမဲလိုက်ခြင်းနှင့် ငါးဖမ်းခြင်းတို့ကို အားကိုးအားထားပြုကြသည်။ သို့သော်လည်း ပတ်ဝန်းကျင်ပြောင်းလဲမှု၊ လူဦးရေဖိအားနှင့် ခေတ်မီဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုများသည် ၎င်းတို့၏ အစားအစာနှင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းစနစ်များကို တဖြည်းဖြည်းပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ ဤဆောင်းပါးသည် ရိုးရာဓလေ့နှင့် ပြောင်းလဲမှုတို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်းတည်ရှိသော မာရ်မာအသိုဏ်အဝန်း၏ အစားအသောက်အလေ့အထများ၊ အစားအစာထုတ်လုပ်မှုနည်းစနစ်များနှင့် အမဲလိုက်ခြင်းနှင့် ငါးဖမ်းခြင်းအလေ့အထများကို မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။
အဓိကအစားအစာနှင့် ချက်ပြုတ်နည်း ရိုးရာဓလေ့များ
မာရ်မာလူမျိုးများ၏ အဓိက အစားအစာမှာ ထမင်းဖြစ်သည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ထမင်းမပါဘဲ ဘဝဆိုတာ စိတ်ကူးယဉ်လို့မရဘူးလို့ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ယုံကြည်ခဲ့ကြပါတယ်။ ထမင်းနှင့်အတူ ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ၊ ငါးနှင့် အသားများသည် နေ့စဉ်အစားအစာ၏ အဓိကပါဝင်ပစ္စည်းများဖြစ်သည်။ စိုက်ပျိုးထားသော ဟင်းသီးဟင်းရွက်များအပြင် မာရ်မာမိသားစုများသည် တောထဲတွင် ပေါက်ရောက်သော စပျစ်နွယ်ပင်အမျိုးမျိုး၊ အရွက်များ၊ သစ်သီးများနှင့် ဥများကိုလည်း စုဆောင်းစားသုံးကြသည်။ ဝါးတုတ်နှင့် တောမှိုများသည် အထူးသဖြင့် ၎င်းတို့အကြိုက်ဆုံးဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးများသည် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ကျွမ်းကျင်စွာ ချက်ပြုတ်ကြသည်။
ငါးခြောက် နှင့် ငါးပိ ဟုလူသိများသော အချဉ်ဖောက်ထားသော အစားအစာပါဝင်ပစ္စည်းများကို ချက်ပြုတ်ရာတွင် အရသာပိုမိုကောင်းမွန်စေရန်အတွက် အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ပရိုတင်းရင်းမြစ်များသည် အိမ်၌အမွေးစားများအတွက်သာ ကန့်သတ်မထားပါ။ ၎င်းတို့တွင် ကုန်းနေရေနေသတ္တဝါများ၊ တွားသွားသတ္တဝါများနှင့် ကဏန်း၊ ခရု၊ မုတ်ကောင်၊ ဖား၊ ဖားနှင့် လိပ်ကဲ့သို့သော ရေနေသတ္တဝါများလည်း ပါဝင်သည်။ ပုရစ်၊ အင်းဆက်ပိုးလောင်း၊ ဝါးတီကောင်များနှင့် ရေနေအင်းဆက်ပိုးမွှားများကဲ့သို့သော အင်းဆက်အချို့နှင့် အင်းဆက်ပိုးလောင်းများကို မာရ်မာလူမျိုးများက အရသာရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။
ကြက်၊ ဘဲ၊ ဆိတ်၊ ဝက်နှင့် ကျွဲများအပြင်၊ တောဝက်၊ သမင်၊ တောကြက်၊ နွားမြွေနှင့် ယုန်တို့သည်လည်း ရေပန်းစားသည်။ အထူးသဖြင့် ဝက်၊ သမင်နှင့် ကြက်ငှက်အသားများသည် ပို၍ဂုဏ်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ သို့သော် မာရ်မာယဉ်ကျေးမှုတွင် ဆင်၊ ကျား၊ ခြင်္သေ့၊ မျောက်၊ ဝက်ဝံ၊ ခွေး၊ မြင်း၊ ကုလားအုတ်၊ မြွေ၊ ဖွတ်နှင့် ငှက်အချို့ (လင်းတ၊ လင်းယုန်၊ ဇီးကွက်၊ ကျီးကန်း၊ ငုံး၊ ဒရယ်၊ ခရု၊ ဒေါင်းနှင့်တူသော ခရိုဂရာ၊ ယန်ဘုတ်နှင့် ရွှံ့နွံဒေသရှိ သားကောင်ငှက်များ) ကဲ့သို့သော သတ္တဝါအချို့၏ အသားကို စားသုံးခြင်းကို တားမြစ်ထားသည်။
အမဲသားအပေါ် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ သဘောထားများ ကွဲပြားပါသည်။ အချို့အုပ်စုများသည် သမိုင်းကြောင်းအရ အမဲသားစားသုံးမှုကို ကျင့်သုံးခဲ့ကြသော်လည်း ဒေသများစွာတွင် အထူးသဖြင့် ဖလန်ထောင်သားမျိုးစုငယ်များတွင် ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်းအထိ မရှိတော့ပါ။
အစားအစာထုတ်လုပ်မှုနှင့် ရိတ်သိမ်းခြင်းစနစ်
ယခင်က ယာစိုက်ပျိုးခြင်းသည် အစားအစာ၏ အဓိကရင်းမြစ်ဖြစ်ပြီး ဈေးကွက်မှီခိုအားထားမှုမှာ ဆား၊ ဆီ၊ ငါးခြောက်နှင့် ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များကဲ့သို့သော ပစ္စည်းအနည်းငယ်သာဖြစ်သည်။ သို့သော် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် လူဦးရေပြောင်းလဲမှုများကြောင့် မာရ်မာမိသားစုများစွာသည် ချိုင့်ဝှမ်းမြေများတွင် ထွန်ယက်စိုက်ပျိုးရေးကို ပြောင်းလဲခဲ့ကြသည်။ ယနေ့တိုင် ဝေးလံခေါင်သီသောဒေသများရှိ မိသားစုများသည် ၎င်းတို့၏ကိုယ်ပိုင်အစားအစာထုတ်လုပ်မှုအပေါ် အဓိကမှီခိုနေရသော်လည်း မြို့ပြနှင့် မြို့ပြတစ်ဝက်မာရ်မာများသည် တဖြည်းဖြည်း ဈေးကွက်မှီခိုအားထားလာကြသည်။
ယာစိုက်ပျိုးမှုအလေ့အထ ကျဆင်းလာသော်လည်း ယာအသီးနှံများကို ယဉ်ကျေးမှုအရ အဖိုးတန်ပြီး အရသာရှိသည်ဟု ယူဆကြဆဲဖြစ်သည်။
ငါးဖမ်းဓလေ့များ
ငါးသည် မာရ်မာလူမျိုးများ၏ အစားအစာတွင် မရှိမဖြစ် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ အတိတ်ကာလက မြစ်များ၊ တူးမြောင်းများနှင့် ငါးကြင်းများတွင် ရှင်း၊ ဘိုအယ်လ်၊ တန်ဂရာ၊ ချီတယ်နှင့် ကိုင်းကဲ့သို့သော ဌာနေငါးများ ပေါများခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ဓာတုဓာတ်မြေဩဇာနှင့် ပိုးသတ်ဆေးများ အသုံးပြုခြင်း၊ သစ်တောပြုန်းတီးခြင်း၊ ငါးအလွန်အကျွံဖမ်းခြင်းနှင့် ရေပြင်များ ခန်းခြောက်လာခြင်းတို့ကြောင့် ရေချိုငါးအရေအတွက် လျင်မြန်စွာ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် မာရ်မာမိသားစုများစွာသည် ယခုအခါ ဒေသထွက်ငါးများအပြင် ဈေးမှ ရေနေငါးများကိုပါ စားသုံးလာကြသည်။
ငါးဖမ်းနည်းလမ်းများသည် ရှုထောင့်များစွာရှိပြီး ဒေသန္တရဗဟုသုတကို အခြေခံသည်။ အဓိကနည်းလမ်းများမှာ-
ပိုက်ကွန်များ (Net): ရေကြီးရာသီတွင် ပိုက်ကွန်များကို ပစ်ချဆွဲယူသည်။ ဤအချိန်အတွင်း ငါးဖမ်းခြင်းသည် ပွဲတော်တစ်ခုသဖွယ်ဖြစ်လာသည်။
မျှား: ငါးပတ်သို့သော သားကောင်ကြီးများကို ဖမ်းရန် အရှင်ငါးစာပါသော ချိတ်ကြီးများကို အသုံးပြုပြီး ငါးငယ်များအတွက် ချိတ်ငယ်များကို အသုံးပြုသည်။
ငါးထောင်ချောက် (မြှုံ): ဝါးဖြင့်ရက်လုပ်ထားသော ကွန်ပုံသဏ္ဍာန်ထောင်ချောက်တစ်ခုဖြစ်ပြီး အမျိုးအစားအမျိုးမျိုးရှိသည်။ ဥပမာ ပုစွန်အတွက် မြှုံ နှင့် ငါးခူအတွက် ကဲ့သို့သော ငါးဖမ်းနည်း။
လမ်းကြောင်းလွှဲခြင်း သို့မဟုတ် အခြောက်ခံခြင်း- ရေကန် သို့မဟုတ် တူးမြောင်းကို တမံဖြင့် ရေခန်းခြောက်စေခြင်းဖြင့် ငါးဖမ်းခြင်း။
ချုံပုတ်ပြုလုပ်ခြင်း- မြစ်ထဲတွင် အကိုင်းအခက်များကို နှစ်မြှုပ်ပြီးနောက် ပိုက်ကွန်ဖြင့် ဖမ်းခြင်းဖြင့် ငါးများအတွက် အတုအယောင်တဲများ ဖန်တီးခြင်း။
ဆည်: ရာသီအလိုက် ဝါးနှင့် ကြံတည်ဆောက်ပုံဖြစ်ပြီး ငါးများကို လပေါင်းများစွာ နေ့စဉ်ဖမ်းမိခြင်း။
အဆိပ်ဖြင့် ငါးဖမ်းခြင်း- သစ်ပင်အချို့၏ အမြစ်များနှင့် အခေါက်များကို ကြိတ်ချေပြီး ရေထဲသို့ ပစ်ချခြင်းဖြင့် (စဉ်စိခတ်)ငါးများ မေ့မြောသွားစေသည်။
ခြင်းတောင်း သို့မဟုတ် လက်ဖြင့်ဖမ်းသည့်ပိုက်ကွန် (ယက်သေ့): ရေတိမ်ပိုင်းတွင် အမျိုးသမီးများ ငါးဖမ်းသည့်နည်းလမ်း။
အခြားပစ္စည်းများ- ခြင်းတောင်းထောင်ချောက် (ဆန်း)၊ ဝါးတိုင်များ စသည်တို့သည် မြေပြန့်ဒေသများ၏ ငါးဖမ်းနည်းလမ်းများနှင့် ဆင်တူသည်။
အိမ်မွေးသတ္တဝါများမွေးမြူခြင်း
ရိုးရာအစဉ်အလာအရ မာရ်မာမိသားစုများသည် စိုက်ပျိုးရေးအတွက် ကျွဲနွားများကို မွေးမြူကြပြီး အစားအစာအတွက် ဝက်များ၊ ကြက်များ၊ ဘဲများ၊ ဆိတ်များနှင့် ခိုများကို မွေးမြူကြသည်။ ဝက်မွေးမြူရေးသည် တစ်ချိန်က အစားအစာနှင့် ဝင်ငွေအတွက် အရေးကြီးသော အရင်းအမြစ်တစ်ခုဖြစ်သော်လည်း မြို့ပြဒေသများတွင် ၎င်း၏လုပ်ဆောင်မှု ကျဆင်းလာခဲ့သည်။ ကြက်မွေးမြူရေးသည် ကျေးလက်ဒေသများတွင် အဖြစ်များနေဆဲဖြစ်ပြီး မြို့ပြမာရ်မာများသည် ဝက်သားနှင့် အခြားအသားများအတွက် ဈေးကွက်ကို မှီခိုအားထားနေရသည်။
အမဲလိုက်ခြင်းနှင့် ထောင်ချောက်ဆင်ခြင်း
အမဲလိုက်ခြင်းသည် မာရ်မာလူမျိုးများ၏ အဓိကအလုပ်အကိုင်မဟုတ်သော်လည်း၊ ၎င်းသည် ဖြည့်စွက်အစားအစာအရင်းအမြစ်နှင့် အပန်းဖြေလှုပ်ရှားမှုတစ်ခုဖြစ်သည်။ အမဲလိုက်နည်းလမ်းများသည် အလွန်ဆန်းသစ်ပြီး ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် သဟဇာတဖြစ်သည်။
သေနတ်များ- ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအထိ မာရ်မာမိသားစုအချို့သည် တောကြက်၊ ဝက်နှင့် သမင်များကို အမဲလိုက်ရန် အသုံးပြုသည့် သေနတ်များ ပိုင်ဆိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၇၁ ခုနှစ် လွတ်မြောက်ရေးစစ်ပွဲအတွင်း လက်နက်များ သိမ်းဆည်းခံရပြီးနောက် ဤအလေ့အထ ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့သည်။
ငါးမျှားထောင်ချောက်များ:- တောကြက်များ၏ ယှဉ်ပြိုင်မှုသဘောသဘာဝကို လှောင်အိမ်ထဲတွင်ထည့်ထားသော ကြက်ဖများဖြင့် သားကောင်ကို ထောင်ချောက်ဆင်ခြင်းဖြင့် အသုံးချခဲ့သည်။
ကော်ထောင်ချောက်များ (နှည်း): ငှက်များကို ဝါးပေါ်တွင် သစ်စေးကပ်ခြင်းဖြင့် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။
ဝါးလေး သို့မဟုတ် မြား (မှုတ်စူး): လူငယ်များသည် ဝါးပြွန်ငယ်များမှ ချွန်ထက်သော မြားများဖြင့် ငှက်များကို ပစ်ခတ်ကြသည်။
လှောင်အိမ်ထောင်ချောက်: မြေပြင်တွင်နေထိုင်သော ငှက်များကို စပါးစာဖြင့် ဖမ်းဆီးကြသည်။
တွင်းထောင်ချောက်: တောဝက်နှင့် သမင်များကို ဖမ်းရန် ကြီးမားသော၊ ဝှက်ထားသော အပေါက်များကို တူးကြသည်။
ဝါးလေးထောင်ချောက်: ကွေးနေသော ဝါးနှင့် ချွန်ထက်သော တိုင်များဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ထောင်ချောက်တစ်ခုဖြစ်ပြီး နင်းမိပါက တိရစ္ဆာန်ကြီးများကို သေစေနိုင်သည်။
ထောင်ချောက် (ကိုင်း): သစ်ကိုင်းများ သို့မဟုတ် ဝါးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ကြိုးဆွဲထောင်ချောက်တစ်ခုဖြစ်ပြီး တိရစ္ဆာန်များကို ချိတ်ဆွဲခြင်းဖြင့် ဖမ်းမိသည်။
ခြင်းတောင်းငယ် (ချိတ်): ကလေးများသည် ချိုးငှက်များနှင့် ရေငှက်များကို ဖမ်းရန် အသုံးပြုကြသည်။
မာရ်မာလူမျိုးများ၏ အစားအစာယဉ်ကျေးမှုသည် ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းစဉ်လာကို သက်သေပြသည့်အနေဖြင့်ရော၊ လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် နေထိုင်ခြင်း၏ ဥပမာတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ ထမင်းသည် ၎င်းတို့၏ အစားအစာ၏ အဓိကအစားအစာဖြစ်သော်လည်း သစ်တောများ၊ လယ်ကွင်းများ၊ မြစ်များနှင့် အိမ်ထောင်စုများရှိ အရင်းအမြစ်အမျိုးမျိုးမှ ၎င်းတို့၏ အစားအစာကို ကြာမြင့်စွာကတည်းက ကွဲပြားအောင် ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ အမဲလိုက်ခြင်းနှင့် ငါးဖမ်းခြင်းသည် တစ်ချိန်က ၎င်းတို့၏ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းမှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှု၏ မရှိမဖြစ် အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်သော်လည်း ယခုအခါ ပတ်ဝန်းကျင်ယိုယွင်းပျက်စီးမှု၊ ဥပဒေကန့်သတ်ချက်များနှင့် ခေတ်မီဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု၏ ဖိအားများကြောင့် တဖြည်းဖြည်း ပျောက်ကွယ်သွားပြီ ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း မာရ်မာအစားအစာယဉ်ကျေးမှုသည် ၎င်းတို့၏ မွေးရာပါ ခံနိုင်ရည်ရှိမှု၊ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အသိအမြင်နှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသများ၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့် နက်ရှိုင်းသော ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ နှောင်ကြိုးကို ယနေ့တိုင် သက်သေပြနေဆဲဖြစ်သည်။
From Forest to Hearth: Foodways, Hunting, and Gathering among the Marma
The food culture of the Marma people of the Chittagong Hill Tracts (CHT) reflects a close relationship with land, forest, and water. Traditionally dependent on shifting cultivation (jhum), forest gathering, hunting, and fishing, their subsistence system has evolved in response to ecological changes, population pressures, and modernization. This article documents the dietary preferences, food production strategies, and hunting-fishing techniques of the Marma community, highlighting both continuity and change.
Staple Diet and Culinary Practices
Rice is the staple and central element of Marma diet. Historically, life without rice was considered unimaginable. Alongside rice, vegetables, fish, and meat supplement daily meals. Marma households consume both cultivated vegetables and a variety of wild forest plants, vines, and fruits. Especially favored are bamboo shoots and wild mushrooms, which women skillfully prepare into diverse dishes.
Dried fish (shutki) and fermented products known as Nappi are widely used to flavor curries. Protein sources extend beyond domesticated livestock to amphibians, reptiles, and aquatic creatures such as crabs, snails, clams, tadpoles, frogs, and turtles. Certain insects and larvae—including cicadas, beetle grubs, bamboo worms, and aquatic insects—are also considered delicacies.
Meat preferences include chicken, duck, goat, pig, and buffalo, as well as wild boar, deer, jungle fowl, monitor lizards, and porcupines. Pork, deer, and poultry are particularly esteemed. Cultural taboos, however, forbid consumption of human flesh and the meat of specific animals (elephant, tiger, lion, monkey, bear, dog, horse, camel, snake, and crocodile) as well as certain birds (vulture, eagle, owl, crow, cuckoo, hornbill, peacock-like kro-gra, yangbok, and marsh harrier).
Cultural attitudes toward beef vary: while some groups practiced beef consumption historically, in many areas—especially among the Plying-Sa sub-group—it was absent until the late 20th century.
Food Production and Collection
In earlier times, jhum cultivation supplied nearly all staple requirements, with market dependence limited to salt, oil, dried fish, and spices. Over time, as ecological and demographic conditions shifted, many Marma households transitioned to plough-based cultivation in valley lands. Today, while families in remote areas still rely heavily on home-grown produce, urban and semi-urban Marma families increasingly purchase foodstuffs from local markets.
Despite reduced practice, jhum crops continue to hold cultural and culinary value, with foods produced in shifting fields often considered superior in taste.
Fishing Practices
Fish has always been a cornerstone of Marma diet. In the past, freshwater species such as catfish, snakehead, climbing perch, and barbs were abundant in rivers, canals, and ponds. With the introduction of chemical fertilizers and pesticides in the 1960s, coupled with deforestation, overfishing, and drying water bodies, freshwater fish stocks have declined sharply. To adapt, the Marma now supplement local catches with marine fish obtained from markets.
Fishing methods are diverse, combining indigenous knowledge with communal practices. Major techniques include:
Nets (koeng): Cast and drag nets used during floods and seasonal fish runs. Fishing often takes on a festive atmosphere during peak migration.
Hooks and lines: Large hooks baited with live fish for predatory species like boal, and smaller hooks for everyday catches.
Fish traps (dook): Bamboo-woven funnel traps of varied design used for different species, including specialized shrimp traps (pazoeing-dook) and loach traps (Ng’che-dook).
Water diversion or draining: Channels or pools are dammed and drained to collect fish.
Brush shelters: Branches submerged in rivers create artificial habitats, later harvested with nets.
Weirs (che-khung): Seasonal bamboo-and-rattan barriers across streams with funnel outlets fitted with traps. Families may harvest fish daily for several months.
Poison fishing: Crushed roots and bark of certain plants are used to stun fish in enclosed waters.
Basket scoops (yak-se or lui): Shallow-water method practiced mostly by women.
Other implements: Basket traps (chai), bamboo tubes (bambu), and similar devices parallel to plains fishing practices.
Animal Husbandry
Traditionally, most Marma families reared buffalo for agriculture, alongside pigs, chickens, ducks, goats, and pigeons. While pig-rearing once provided meat and supplementary income, it has declined in many areas, particularly near towns, though chicken husbandry remains common in rural households. Urban Marma families now largely depend on markets for pork and other meats.
Hunting and Trapping
Although not a full-time occupation, hunting provided supplementary protein and was pursued both for subsistence and recreation. Methods were ingenious, relying on intimate ecological knowledge:
Firearms: Until the 1970s, many well-off Marma households owned guns, using them to hunt wild fowl, boar, and deer. Firearm hunting ceased after weapons were confiscated during the 1971 Liberation War.
Decoy rooster traps (nyoeh): Exploiting the territorial aggression of jungle fowl, hunters tethered a captive rooster amid concealed snares to lure and trap rivals.
Glue traps (hne): Sticky resin applied to bamboo sticks to capture perching birds.
Blowpipes (H’mchu): Hollow bamboo tubes used by youths to shoot feathered darts tipped with sharp spikes at birds.
Cage traps: Small bamboo enclosures baited with grains to catch ground-feeding birds.
Pitfalls: Large concealed pits along game trails for wild boar or deer.
Spring-bow traps: Powerful bamboo bows armed with sharpened stakes triggered by tripwires, capable of killing large animals.
Snare traps (koing): Tension traps using bent saplings to hoist animals or birds caught in nooses.
Small basket traps (khuk): Simple snares used by children to catch doves and waterhens.
The foodways of the Marma reveal a dynamic interplay between tradition and adaptation. While rice remains the foundation of diet, the Marma historically relied on an expansive range of forest, field, river, and domestic resources to ensure nutritional diversity. Hunting and fishing practices, once central to subsistence and cultural identity, are increasingly challenged by ecological decline, legal restrictions, and modernization. Yet, despite these changes, Marma food culture continues to embody resilience, ecological knowledge, and deep-rooted ties to the natural environment of the Chittagong Hill Tracts.
অরণ্যের দান: মারমা জনগোষ্ঠীর খাদ্যসংস্কৃতি, শিকার ও আহরণের ঐতিহ্য
চট্টগ্রাম পার্বত্য অঞ্চলের মারমা জনগোষ্ঠীর খাদ্যসংস্কৃতি ভূমি, বন ও জলের সঙ্গে তাদের গভীর সম্পর্কের প্রতিফলন। ঐতিহ্যগতভাবে তারা ঝুমচাষ, বনজ আহরণ, শিকার ও মাছ ধরার উপর নির্ভরশীল ছিল। তবে পরিবেশগত পরিবর্তন, জনসংখ্যার চাপ ও আধুনিকায়নের ফলে তাদের খাদ্য ও জীবিকা পদ্ধতিতে ধীরে ধীরে রূপান্তর এসেছে। এই প্রবন্ধে মারমা সম্প্রদায়ের খাদ্যাভ্যাস, খাদ্য উৎপাদন কৌশল এবং শিকার ও মাছ ধরার প্রথাগুলি নথিবদ্ধ করা হয়েছে—যেখানে ঐতিহ্য ও পরিবর্তনের একসঙ্গে উপস্থিতি লক্ষ্য করা যায়।
প্রধান খাদ্য ও রান্নার ঐতিহ্য
মারমা জনগণের প্রধান ও অপরিহার্য খাদ্য হলো ভাত। ইতিহাসে এমন ধারণা প্রচলিত ছিল যে ভাত ছাড়া জীবন কল্পনাই করা যায় না। ভাতের সঙ্গে শাকসবজি, মাছ ও মাংস প্রতিদিনের আহারের মূল উপাদান। মারমা পরিবারগুলো চাষকৃত সবজির পাশাপাশি বনে জন্মানো নানা প্রজাতির লতা, পাতা, ফল ও কন্দ-জাতীয় খাদ্যও সংগ্রহ করে খায়। বিশেষত বাঁশকোরল ও বুনো মাশরুম তাদের অত্যন্ত পছন্দের, যা নারীরা দক্ষতার সঙ্গে নানাভাবে রান্না করেন।
শুকনো মাছ (শুটকি) এবং নাপ্পি নামে পরিচিত গাঁজনজাতীয় খাদ্য উপাদান রান্নায় স্বাদ বৃদ্ধিতে ব্যবহৃত হয়। তাদের প্রোটিনের উৎস শুধু গৃহপালিত প্রাণী নয়; এতে উভচর, সরীসৃপ ও জলজ প্রাণী যেমন কাঁকড়া, শামুক, ঝিনুক, ব্যাঙাচি, ব্যাঙ ও কচ্ছপও অন্তর্ভুক্ত। কিছু কীটপতঙ্গ ও কীটের শূককীট—যেমন ঝিঁঝিঁপোকা, পোকামাকড়ের লার্ভা, বাঁশকীট ও জলজ পোকা—মারমাদের কাছে সুস্বাদু হিসেবে বিবেচিত।
মাংসের মধ্যে মুরগি, হাঁস, ছাগল, শূকর ও মহিষের পাশাপাশি বুনো শূকর, হরিণ, জঙ্গলি মুরগি, গোসাপ ও শজারুও প্রিয়। বিশেষভাবে শূকর, হরিণ ও পোলট্রির মাংস অধিক মর্যাদাপূর্ণ বলে ধরা হয়। তবে কিছু প্রাণীর মাংস খাওয়া মারমা সংস্কৃতিতে নিষিদ্ধ—যেমন হাতি, বাঘ, সিংহ, বানর, ভালুক, কুকুর, ঘোড়া, উট, সাপ, কুমির ও কিছু পাখি (শকুন, ঈগল, পেঁচা, কাক, কোয়েল, বক, শঙ্খচিল, ময়ূরসদৃশ ক্রো-গ্রা, য়াংবক ও জলাভূমির শিকারি পাখি)।
গরুর মাংস নিয়ে সাংস্কৃতিক মনোভাব বিভিন্ন। কিছু গোষ্ঠীর মধ্যে অতীতে গরুর মাংস খাওয়ার প্রথা ছিল, তবে অনেক অঞ্চলে—বিশেষত প্লেইং-সা উপগোষ্ঠীর মধ্যে—২০শ শতকের শেষভাগ পর্যন্ত তা অনুপস্থিত ছিল।
খাদ্য উৎপাদন ও আহরণ ব্যবস্থা
অতীতে ঝুমচাষই ছিল প্রধান খাদ্য উৎস, বাজারের উপর নির্ভরতা সীমিত ছিল লবণ, তেল, শুকনো মাছ ও মশলার মতো অল্প কিছু জিনিসে। তবে সময়ের সঙ্গে সঙ্গে পরিবেশ ও জনসংখ্যার পরিবর্তনের ফলে অনেক মারমা পরিবার উপত্যকার জমিতে হালচাষভিত্তিক কৃষিতে রূপান্তরিত হয়েছে। আজও দূরবর্তী অঞ্চলের পরিবারগুলো মূলত নিজেরা উৎপাদিত খাদ্যের উপর নির্ভরশীল, কিন্তু শহর ও আধা-শহুরে মারমারা ক্রমে বাজারনির্ভর হয়ে পড়েছে।
যদিও ঝুমচাষের প্রচলন হ্রাস পেয়েছে, তবুও ঝুমফসল আজও সাংস্কৃতিকভাবে মূল্যবান ও স্বাদে উৎকৃষ্ট বলে ধরা হয়।
মাছধরা প্রথা
মাছ মারমা জনগণের খাদ্যতালিকার অপরিহার্য অংশ। অতীতে নদী, খাল ও বিলজুড়ে ছিল প্রচুর দেশীয় মাছ—যেমন শিং, বোয়াল, ট্যাংরা, চিতল ও কৈ। কিন্তু ১৯৬০-এর দশকে রাসায়নিক সার ও কীটনাশকের ব্যবহার, বন উজাড়, অতিমাত্রায় মাছ ধরা ও জলাশয় শুকিয়ে যাওয়ার ফলে মিঠা পানির মাছের সংখ্যা দ্রুত হ্রাস পায়। ফলে এখন অনেক মারমা পরিবার স্থানীয় মাছের পাশাপাশি বাজার থেকে সামুদ্রিক মাছ ক্রয় করে খায়।
মাছ ধরার পদ্ধতি বহুমুখী এবং স্থানীয় জ্ঞানের উপর ভিত্তি করে গড়ে উঠেছে। প্রধান পদ্ধতিগুলো হলো:
- জাল (কোয়েং): বন্যার মৌসুমে ফেলা ও টানা জাল; এই সময় মাছ ধরা প্রায় উৎসবমুখর হয়ে ওঠে।
- বড়শি: বড় শিকার যেমন বোয়াল ধরার জন্য জীবন্ত টোপসহ বড় হুক, আর ছোট মাছের জন্য ছোট হুক ব্যবহৃত হয়।
- মাছের ফাঁদ (দুক্): বাঁশ বোনা শঙ্কু আকৃতির ফাঁদ, যার ভিন্ন ভিন্ন ধরন আছে; যেমন চিংড়ির জন্য পজোয়েং-দুক্ ও কুচে মাছের জন্য ঞচে-দুক্।
- জল ধারা পরিবর্তন বা শুকানো: পুকুর বা খাল বাঁধ দিয়ে জল শুকিয়ে মাছ ধরা।
- ঝোপ তৈরি: নদীতে ডালপালা ডুবিয়ে কৃত্রিম মাছের আশ্রয় তৈরি করে পরে জাল দিয়ে আহরণ।
- বাঁধ (ছেঃ-খুং): মৌসুমী বাঁশ ও বেতের কাঠামো, যার ফাঁদে প্রতিদিন কয়েক মাস ধরে মাছ ধরা হয়।
- বিষ দিয়ে মাছ ধরা: কিছু গাছের মূল ও ছাল পিষে জলাশয়ে ফেলে মাছকে অচেতন করা।
- ঝুড়ি বা হাতজাল (য়্যাক্-সে/লুই): অগভীর পানিতে নারীদের মাছ ধরার পদ্ধতি।
- অন্যান্য উপকরণ: ঝুড়ি ফাঁদ (চাই), বাঁশের নল ইত্যাদি, যা সমতলের মাছধরা পদ্ধতির সঙ্গে সাদৃশ্যপূর্ণ।
গৃহপালন প্রথা
ঐতিহ্যগতভাবে মারমা পরিবারগুলো কৃষিকাজের জন্য মহিষ এবং খাদ্যের জন্য শূকর, মুরগি, হাঁস, ছাগল ও ঘুঘু পালন করত। একসময় শূকর পালন ছিল গুরুত্বপূর্ণ খাদ্য ও আয়ের উৎস, তবে শহরাঞ্চলে এর প্রচলন কমেছে। গ্রামীণ এলাকায় এখনো মুরগি পালন সাধারণ, আর শহরাঞ্চলের মারমারা বাজারনির্ভরভাবে শূকরের মাংসসহ অন্যান্য মাংস সংগ্রহ করে।
শিকার ও ফাঁদ পাতা
যদিও শিকার মারমাদের মূল পেশা ছিল না, এটি ছিল একটি পরিপূরক খাদ্য উৎস ও বিনোদনমূলক কার্যক্রম। শিকার পদ্ধতিগুলি ছিল চমৎকারভাবে উদ্ভাবনী ও পরিবেশ-নির্ভর।
- বন্দুক: ১৯৭০-এর দশক পর্যন্ত কিছু সমৃদ্ধ মারমা পরিবারের কাছে বন্দুক ছিল, যা দিয়ে তারা বুনো মুরগি, শূকর ও হরিণ শিকার করত। ১৯৭১ সালের মুক্তিযুদ্ধের সময় অস্ত্র জব্দের পর এই প্রথা বিলুপ্ত হয়।
- প্রলোভন ফাঁদ (হ্ঞোয়েঃ): বনমুরগির প্রতিদ্বন্দ্বিতামূলক স্বভাব কাজে লাগিয়ে খাঁচাবন্দি মোরগ ব্যবহার করে শিকার টোপ দেওয়া হতো।
- আঠালো ফাঁদ (হ্নে): বাঁশে রেজিন মেখে বসা পাখি ধরা হতো।
- বাঁশের ফুঁ বা ফুঁদানি (হ্-মুচু): তরুণরা ছোট বাঁশের নল দিয়ে তীক্ষ্ণ কাঁটাওয়ালা তীর ছুড়ে পাখি শিকার করত।
- খাঁচা ফাঁদ: দানাযুক্ত টোপ দিয়ে স্থলচর পাখি ধরা হতো।
- গর্ত ফাঁদ: বুনো শূকর ও হরিণ ধরার জন্য গোপন বড় গর্ত খোঁড়া হতো।
- বাঁশধনুক ফাঁদ: বাঁকানো বাঁশ ও ধারালো দণ্ডের ফাঁদ, যা পায়ে পড়লে বড় প্রাণীকে হত্যা করতে পারত।
- স্নেয়ার ফাঁদ (কৈইং): গাছের ডাল বা বাঁশ দিয়ে তৈরি দড়ি-টান ফাঁদ, যা প্রাণীকে ঝুলিয়ে ধরত।
- ছোট ঝুড়ি ফাঁদ (খুক্): শিশুরা এটি ব্যবহার করে ঘুঘু ও জলপাখি ধরত।
মারমা জনগণের খাদ্যসংস্কৃতি একদিকে ঐতিহ্যের ধারক, অন্যদিকে অভিযোজনের উদাহরণ। ভাত তাদের আহারের মূলভিত্তি হলেও, তারা দীর্ঘদিন ধরে বন, ক্ষেত, নদী ও গৃহস্থালির বিস্তৃত সম্পদ থেকে খাদ্যের বৈচিত্র্য নিশ্চিত করেছে। শিকার ও মাছধরা একসময় তাদের জীবিকা ও সংস্কৃতির অবিচ্ছেদ্য অংশ ছিল, কিন্তু এখন পরিবেশগত অবক্ষয়, আইনি নিষেধাজ্ঞা ও আধুনিকতার চাপে তা ক্রমশ বিলুপ্ত হচ্ছে। তবুও, মারমা খাদ্যসংস্কৃতি আজও টিকে আছে তাদের অন্তর্নিহিত স্থিতিস্থাপকতা, পরিবেশজ্ঞান ও চট্টগ্রাম পার্বত্য অঞ্চলের প্রাকৃতিক পরিবেশের সঙ্গে গভীর সাংস্কৃতিক বন্ধনের জীবন্ত নিদর্শন হিসেবে।