ထင်ရှားရှားသောစကားလုံးများ- မာ်မာရိုးရာစာပေ
Translated by U Wainnita
စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသရှိ မာရ်မာလူမျိုးများသည် ၎င်းတို့၏ယဉ်ကျေးမှုလက္ခဏာ၊ ကမ္ဘာ့အမြင်နှင့် လူမှုရေးဓလေ့ထုံးစံများကို ထင်ဟပ်စေသော ကြွယ်ဝပြီး ကွဲပြားသော ရိုးရာစာပေအစဉ်အလာရှိသည်။ နှုတ်တိုက်အစဉ်အလာပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားသော ဤစာပေအမွေအနှစ်တွင် ရိုးရာပုံပြင်များ၊ ဒဏ္ဍာရီများ၊ ဇာတ်ညွှန်းများ၊ ပြဇာတ်များ၊ စကားပုံများ၊ ပဟေဠိများ၊ ကဗျာများနှင့် ရိုးရာသီချင်းများ ပါဝင်သည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ဤစာပေသည် ဖျော်ဖြေရေးနည်းလမ်းတစ်ခုဖြစ်ရုံသာမက ကိုယ်ကျင့်တရားပညာရေး၊ ဘာသာရေးဆည်းကပ်မှုနှင့် လူမှုရေးစည်းလုံးညီညွတ်မှုအတွက်လည်း အထောက်အကူပြုသည့် လမ်းကြောင်းတစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် တောင်တန်းဒေသရှိ နိုင်ငံရေးမငြိမ်မသက်မှုများသည် မာရ်မာယဉ်ကျေးမှုကို ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်စေခဲ့သော်လည်း ၎င်းတို့၏ စာပေအမွေအနှစ်သည် လက်ရေးစာမူများ၊ နှုတ်တိုက်ဇာတ်ကြောင်းများနှင့် အသိုင်းအဝိုင်းအမှတ်တရများတွင် ယနေ့တိုင် ရှင်သန်နေဆဲဖြစ်သည်။
နှုတ်တိုက်ရိုးရာဓလေ့နှင့် ဖျော်ဖြေရေးအနုပညာ
ကဗျာများ
မာရ်မာနှုတ်တိုက်ယဉ်ကျေးမှု၏ အတက်ကြွဆုံးပုံစံများထဲမှတစ်ခုမှာ ‘ကဗျာ’ သီချင်းဖြစ်ပြီး ချက်ချင်းရေးစပ်ထားသော စည်းချက်သီချင်းများ၊ တစ်ခါတစ်ရံ သရော်စာ၊ တစ်ခါတစ်ရံ ချီးကျူးစကားများ ပါဝင်သည်။ ဤသီချင်းများကို ကျေးလက်ဒေသ၏ ယှဉ်ပြိုင်မှုပတ်ဝန်းကျင်တွင် သီဆိုခဲ့ကြပြီး ရွာတစ်ရွာလုံးကို စုစည်းပေးခဲ့သည်။ ဟာသဉာဏ်၊ ဟာသဉာဏ်နှင့် အနုပညာယှဉ်ပြိုင်မှုများက ဤပတ်ဝန်းကျင်ကို အသက်ဝင်စေခဲ့သည်။
ဇာတ်ကြောင်းဖတ်ခြင်း
ကျွမ်းကျင်သော အနုပညာရှင်များသည် ဗုဒ္ဓ၏ ယခင်ဘဝဇာတ်လမ်းများကို ပြန်လည်ပြောပြသည့် ‘ထာမရာဇာတ်’ သို့မဟုတ် ‘ဝေဿန္တရာ’ ဟုခေါ်သော ဇာတ်ကြောင်းရှည်ကဗျာများကို ရွတ်ဆိုကြလိမ့်မည်။ ဤရွတ်ဆိုမှုများသည် ဘာသာရေးယုံကြည်ချက်နှင့် ကဗျာဆန်သော ပျော်ရွှင်မှုများ ရောနှောနေသည့် ဘုရားဝတ်ပြုခြင်းနှင့် အလှအပဆိုင်ရာ အတွေ့အကြုံများ နှစ်မျိုးလုံးဖြစ်သည်။
ပင်းခုန်ပြဇာတ်ယဉ်ကျေးမှု
ဆောင်းရာသီသည် ‘ပင်းခုန်’ ဟုခေါ်သော ရိုးရာပြဇာတ်ဖျော်ဖြေပွဲများအတွက် ရာသီဖြစ်သည်။ အလုပ်များသော စိုက်ပျိုးရေးအလုပ်များပြီးနောက် ရွာသားများသည် ပြဇာတ်ကို ရက်သတ္တပတ်များစွာ လေ့ကျင့်ပြီးနောက် ရွာအမျိုးမျိုးတွင် ဖျော်ဖြေတင်ဆက်ကြသည်။ ဂီတ၊ အကနှင့် ဇာတ်လမ်းပြောခြင်းကို ပေါင်းစပ်ထားသော ဤပြဇာတ်ယဉ်ကျေးမှုသည် တစ်ဖက်တွင် ဖျော်ဖြေရေးနည်းလမ်းတစ်ခုအဖြစ် ဆောင်ရွက်ပြီး အခြားတစ်ဖက်တွင် ကိုယ်ကျင့်တရားပညာရေးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ၏ နိုင်ငံရေးမငြိမ်မသက်မှုများအပြီးတွင် ဤအစဉ်အလာများ ကျဆင်းသွားခဲ့ပြီး ယခုအခါ သီးခြားသာ ကျန်ရှိတော့သည်။ မာရ်မာပညာရှင်များသည် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး ကြိုးပမ်းမှုများ မလုပ်ဆောင်ပါက ဤအနုပညာပုံစံများ ထာဝရပျောက်ဆုံးသွားမည်ကို အလွန်စိုးရိမ်ကြသည်။
လက်ရေးစာမူစာပေ
၎င်းတို့၏ နှုတ်တိုက်အစဉ်အလာနှင့်အတူ မာရ်မာလူမျိုးများသည် ကြွယ်ဝသော လက်ရေးစာမူစာပေကိုလည်း တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ထန်းရွက်များ၊ ကွမ်းရွက်အပိုင်းအစများ သို့မဟုတ် အဝါရောင်လက်ဖြင့်ပြုလုပ်ထားသော စက္ကူပေါ်တွင် ရေးသားထားသော ဤစာသားများတွင် ဇာတ်ကြောင်းအမျိုးမျိုး၊ ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ သွန်သင်ချက်များနှင့် အပြုအမူဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများ ပါဝင်သည်။ ထင်ရှားသော လက်ရာလေးခုကို အောက်တွင် အကျဉ်းချုပ်ဖော်ပြထားသည်-
တစ်ဆယ့်နှစ်လ
သဘာဝတရား၏ ပြောင်းလဲမှုများ၊ လူ့ခံစားချက်များနှင့် ဘဝ၏ အတက်အကျများကို ကဗျာတွင် ဖော်ပြထားသည့် ရာသီအလိုက် မဟာကဗျာတစ်ပုဒ်။ ဤကဗျာကို ကာလီဒါသ၏ ရေးထားသော”မက်ဒူးတ်” (Meghdut) နှင့် မကြာခဏ နှိုင်းယှဉ်လေ့ရှိပြီး၊ ခွဲခွာခြင်း၊ လွမ်းဆွတ်ခြင်းနှင့် သဘာဝတရား၏ ပြောင်းလဲမှုတို့သည် ကဗျာ၏ အဓိကသင်္ကေတများ ဖြစ်သောကြောင့်ပင်။ သဘာဝပုံရိပ်များနှင့် လူမှုဘဝတို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း တည်ရှိနေသော စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသများတွင် ၎င်း၏ မူကွဲအမျိုးမျိုး ပျံ့နှံ့နေပါသည်။
လောကသာရ
ကိုယ်ကျင့်တရား၊ စည်းကမ်းနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာစံနှုန်းများကို လိုက်စားခြင်းတို့ကို သင်ကြားပေးသော ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာကျမ်းတစ်စောင်။ ၎င်းကို ကျောင်းသားများအား ၎င်းတို့၏ပညာရေးပြီးဆုံးပြီးနောက် စရိုက်
လက္ခဏာတည်ဆောက်ခြင်းနှင့် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ်ထိန်းချုပ်ခြင်း၏တန်ဖိုးများကို သွတ်သွင်းရန်အတွက် သင်ကြားပေးခဲ့သည်။ ၎င်းကို ၁၃၆၄ ခုနှစ် ခရစ်နှစ်တွင် ဘုန်းတော်ကြီး အဂ္ဂသာရဆရာတော် မှ ရေးစပ်ခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။
လောကသမုတ္တိ
မာရ်မာလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ လူမှုရေးဓလေ့ထုံးစံများ၊ အထူးသဖြင့် မီးသင်္ဂြိုဟ်ခြင်းဓလေ့ထုံးစံများအကြောင်း အသေးစိတ်ဖော်ပြထားသော စကားပြေကျမ်းတစ်စောင်။ ၎င်းသည် သဘာဝအတိုင်းသေဆုံးမှုနှင့် သဘာဝမဟုတ်သောသေဆုံးမှုများကို ခွဲခြားပြီး တစ်ခုချင်းစီအတွက် သီးခြားဘာသာရေးထုံးတမ်းစဉ်လာများကို ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ဤကျမ်းသည် ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများနှင့် ခေတ်သစ်ပညာတတ် မာရ်မာလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ပြန်လည်အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များကြား တင်းမာမှုကိုလည်း ထင်ဟပ်စေသည်။
ထာဒဝင်း
စကြဝဠာဖန်ဆင်းခြင်းနှင့် ပျက်စီးခြင်းအကြောင်း စိတ်ကူးယဉ်အတွေးများကို ဖော်ပြထားသော စကြဝဠာဗေဒဆိုင်ရာကဗျာတစ်ပုဒ်။ ဘုန်းတော်ကြီးသော ဝရမေဓဆရာတော် ၏အမည်သည် စာရေးသူအဖြစ် ထင်ရှားသည်။ ၎င်းသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ စကြဝဠာဗေဒဆိုင်ရာ အယူအဆများကို နေ၊ လ၊ ကြယ်များနှင့် သဘာဝတရား၏ ရှင်းလင်းချက်များနှင့် ပေါင်းစပ်ထားသည်။
စကားပုံများ (ကြည် သို့မဟုတ် ဆိုရိုးစကားများ)
မာရ်မာရိုးရာပုံပြင်များ၏ အဓိကရင်းမြစ်မှာ ၎င်းတို့၏ ဆိုရိုးစကားများဖြစ်ပြီး ရာစုနှစ်များစွာ အတွေ့အကြုံများကို တိုတောင်းသော်လည်း အဓိပ္ပာယ်နက်ရှိုင်းသော ဆိုရိုးစကားများဖြင့် ဖမ်းယူထားသည်။
၎င်းတို့သည် ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ လမ်းညွှန်မှုများကို ပေးစွမ်းပြီး မိုက်မဲမှုကို သတိပေးကာ လူမှုရေးစည်းလုံးညီညွတ်မှု၏ တန်ဖိုးကို သင်ကြားပေးသည်။
ဥပမာအချို့—
“ကောင်းကင်ထက်မှာခွက်ငါးချပ်။” — ဒပြုသီး။
“သားငယ်သည် မိခင်၏ကိုယ်ပေါ်တွင် ကခုန်သည်။” — ကျောက်ပြိုင်။
“မင်းသားတန်ဆာရေမစိုပါ။” — ပိန်းကြာရွက်။
“တစ်နိုင်ငံတွင် မီးလောင်ကျွမ်းပြီး အခြားတစ်နိုင်ငံတွင် မီးခိုးများထွက်လာသည်။” — ဟောက်အော်ခြင်း။
ဤပဟေဠိများသည် သဘာဝနှင့် နေ့စဉ်ဘဝ၏ စူးရှသောလေ့လာတွေ့ရှိချက်များကို ဖော်ပြပြီး အများစုတွင် ၎င်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာအတွေးအခေါ်၏ သင်္ကေတပုံစံများကို ယူဆောင်လာကြသည်။
ကဗျာများ (လင်္ကာချှေ)
မာရ်မာကဗျာများသည် ကလေးကဗျာများသာမက ကလေးချော့တေးများ၊ ကစားကဗျာများနှင့် မေးခွန်းနှင့်အဖြေကဗျာများ ပါဝင်သည်။
ကလေးချော့တေးများတွင် မိုး၊ လေ၊ ခိုလှုံရာရှာဖွေနေသော သတ္တဝါများ စသည်တို့ကို မကြာခဏ ပါဝင်သည်။
ကစားကဗျာများတွင် အတုယူစကားလုံးများ ပြည့်နှက်နေသော ပျော်ရွှင်ဖွယ် စည်းချက်တစ်ခု ရှိသည်။
မေးခွန်းနှင့်အဖြေကဗျာများသည် ဟာသနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ အရိပ်အမြွက်များ ရောနှောနေသော ရှည်လျားသော စကားပြောဆိုမှုများပုံစံဖြင့် ပေါ်လာသည်။
ရိုးရာပုံပြင်များ (ဝတ္ထု)
မာရ်မာရိုးရာပုံပြင်များ၏ အဓိကအကြောင်းအရာမှာ ဘာသာရေးဖြစ်ပြီး ဗုဒ္ဓ၏ ယခင်မွေးဖွားမှုများအကြောင်း ဇာတ်လမ်းများကို ပြန်လည်ပြောပြခြင်းဖြစ်သည့် ဝေဿန္တရာ၊ သုဝဏ္ဏသာမ၊ တိမိ၊ နာရဒ စသည်တို့ဖြစ်သည်။ ဤပုံပြင်များသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ကရုဏာ၊ ကိုယ်ကျိုးစွန့်ခြင်းနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ ဂုဏ်ကျေးဇူးများကို သင်ကြားပေးပြီး ထို့ကြောင့် ဖျော်ဖြေရေးနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ သင်ခန်းစာများ နှစ်မျိုးလုံးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ပေးသည်။
မာရ်မာရိုးရာပုံပြင်များသည် ၎င်းတို့၏ အနုပညာ၊ တန်ဖိုးများနှင့် သမိုင်းကြောင်း၏ သက်ဝင်လှုပ်ရှားသော မှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ‘တစ်ဆယ့်နှစ်လ’ ၏ သီချင်းစာသားအလှမှသည် ပဟေဠိများ၏ ဉာဏ်ရည်ထက်မြက်သော စီစဉ်မှုအထိ၊ ‘လောကသာရ’ ၏ ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ သွန်သင်ချက်များမှသည် ‘ပင်းခုန်’ ဇာတ်ကြောင်း၏ လူမှုရေးစည်းလုံးညီညွတ်မှုအထိ—အားလုံးသော မာရ်မာရိုးရာဓလေ့သည် ဘာသာရေး၊ အနုပညာနှင့် ဘဝတို့သည် ခွဲခြား၍မရသော ရှုထောင့်ပေါင်းစုံကို ဖော်ပြပါသည်။
သို့သော် ဤရိုးရာဓလေ့သည် ယနေ့ခေတ်တွင် သိမ်မွေ့သော ဆုံမှတ်တစ်ခုတွင် ရပ်တည်နေသည်။ ရိုးရာဓလေ့များစွာသည် ၂၀ ရာစု၏ ဘေးအန္တရာယ်များနှင့် ခေတ်သစ်၏ဖိအားများကြောင့် ပျောက်ကွယ်သွားတော့မည့် အစွန်းအဖျားတွင် ရှိနေသည်။ ထို့ကြောင့်၊ ယခုအချိန်တွင် အရေးတကြီးလုပ်ဆောင်ရမည့်အရာမှာ— စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ ပြန်လည်ပြသခြင်းနှင့် မျိုးဆက်များမှတစ်ဆင့် အသိပညာကို လက်ဆင့်ကမ်းပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ မာရ်မာအသိုင်းအဝိုင်းအတွက်၊ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာပုံပြင်များကို ထိန်းသိမ်းခြင်းသည် ယဉ်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းမှုတစ်ခုမျှသာ မဟုတ်ဘဲ—၎င်းတို့၏ စုပေါင်းဝိသေသလက္ခဏာကို ပြန်လည်ထူထောင်ခြင်း ဖြစ်သည်။
Living Words: Folk Literature of the Marma
The Marma community of the Chittagong Hill Tracts possesses a rich and diverse body of folk literature that reflects their cultural identity, worldview, and social practices. Rooted in oral traditions, their literary heritage encompasses folk tales, myths, ballads, dramatic performances, proverbs, riddles, rhymes, and ritual songs. Historically, these traditions were not merely forms of entertainment but also vehicles of moral instruction, religious devotion, and communal cohesion. And, despite the disruptions caused by sociopolitical instability in the Hill Tracts during the late twentieth century, which severely restricted cultural practices, the Marma literary treasury still survives in manuscripts, oral recitations, and community memory.
Oral Traditions and Performance Culture
Pya Songs
One of the most vibrant forms of Marma oral culture was the pya song—extemporaneous poetic compositions, often satirical or laudatory in tone, performed in competitive settings. These contests drew entire villages together, creating spaces of humor, wit, and artistic rivalry.
Narrative Recitations
Specialized performers were also invited to recite narrative poems such as Thamra or Wesendra, which retold episodes from the Buddha’s past lives. These recitations were devotional as well as aesthetic experiences, binding religious faith with poetic performance.
The Pangkhung Theater
Seasonal drama performances, known as Pangkhung, flourished particularly in the winter months. After agricultural work, villagers rehearsed for weeks before staging the plays in different settlements. These dramatic traditions blended music, dance, and storytelling, providing both entertainment and moral instruction.
The decline of these practices after the 1970s political unrest has left a cultural void, and today only fragmentary traces remain. The concern among the Marma intelligentsia is that without systematic preservation, these art forms may vanish permanently.
Manuscript Literature
Beyond oral traditions, the Marma people also developed a significant corpus of manuscript literature, often written on palm leaves (pi), tal leaves, or yellow-tinted handmade paper. These texts cover a wide range of themes—from narratives and moral teachings to ritual manuals. Four notable works are outlined below:
T’chehnnla
A seasonal ballad (baramasi gitikavya) describing the cycle of seasons, human emotions, and changes in livelihood.
Often compared to Kālidāsa’s Meghadūta, as it weaves longing, separation, and nature’s transformations into lyrical verse.
Exists in multiple versions across the Chittagong Hill Tracts, each interlacing natural imagery with reflections on Marma social life.
Laga-Swara
A didactic text imparting moral lessons and practical advice for virtuous living.
Traditionally taught to learners after acquiring literacy, emphasizing discipline and adherence to Buddhist values.
Attributed to a monk named Agara Sara Chrad, who composed it in 1364 CE.
Loka-Smriti
A prose text documenting Marma social customs, particularly funerary rites.
Distinguishes between natural and unnatural deaths, prescribing distinct ritual treatments for each.
Also reflects tensions between traditional norms and modern reinterpretations by educated Marma groups.
Thado-wong
A cosmological poem speculating on the creation and destruction of the universe, attributed to the monk Wara Meda Hrada.
Incorporates Buddhist cosmology with imaginative reflections on celestial bodies and natural phenomena.
Proverbs (Kreng or Sayings)
Proverbs form an integral part of Marma folk philosophy, encapsulating centuries of collective wisdom in concise expressions. They guide moral behavior, caution against folly, and reflect the values of community life.
Examples include:
“As loud thunder does not always bring rain” — appearances can be deceptive.
“In good company lies heaven; in bad company lies ruin” — the importance of association.
“One hand cannot clap” — unity is strength.
“Patience bears fruit” — perseverance leads to reward.
“Labor is the mother of fortune” — diligence ensures success.
In recent years, Marma writers have undertaken documentation of proverbs, notably U Shwe Foching’s 2017 compilation of over one thousand sayings, rescuing many from obscurity.
Riddles (Peing A-howk and Afri)
Riddles occupy a playful yet intellectually stimulating place in Marma oral culture. Traditionally, these were performed in groups where one side posed the question (ami) and the other attempted to provide the answer (afri). While such competitions are now rare, they once served as communal games for children and adults alike.
Sample riddles include:
“Half the sky holds five bowls.” — Stars.
“The son dances upon his mother.” — A pestle upon a mortar.
“A king’s robe does not get wet in water.” — A lotus leaf.
“In one land fire burns, in another land smoke rises.” — A hookah.
These riddles reveal a close observation of nature and daily life, often embedding Buddhist allegories within everyday imagery.
Rhymes (Lang-gashye)
Marma rhymes extend beyond children’s verse, incorporating lullabies, playful ditties, and question-answer sequences.
Lullabies often reference natural imagery, e.g., rainstorms and fleeing animals.
Play rhymes accompany children’s games, rich with onomatopoeia.
Dialogic rhymes take the form of call-and-response, extending into long narrative chains that combine humor, absurdity, and moral undertones.
Folktales (Wethu)
Marma folktales are largely religious in character, retelling Jātaka stories of the Buddha’s previous lives. These narratives—such as Wesendra, Suenasama, and Narada—teach Buddhist virtues like compassion, sacrifice, and moral discipline. Folktales thus function as both entertainment and ethical instruction.
The folk literature of the Marma people represents not only artistic expression but also a living archive of their identity, values, and history. From the lyrical beauty of Chehnla to the witty exchanges of riddles, from the moral clarity of Langa-Swa to the community gatherings of Pangkhung theater, Marma traditions reveal a holistic worldview where religion, art, and life are inseparably woven together.
Yet, these traditions stand at a fragile juncture. The disruptions of the twentieth century and the pressures of modernization have endangered many practices. The urgent task now is systematic preservation through documentation, performance revitalization, and intergenerational transmission. For the Marma community, safeguarding their folk literature is not only an act of cultural continuity but also a reaffirmation of their collective identity.
জীবন্ত শব্দ: মারমা লোকসাহিত্য
চট্টগ্রাম পার্বত্য জেলার মারমা জনগোষ্ঠী এক সমৃদ্ধ ও বৈচিত্র্যময় লোকসাহিত্যের ঐতিহ্য বহন করে, যা তাদের সাংস্কৃতিক পরিচয়, বিশ্বদৃষ্টি ও সামাজিক রীতিনীতির প্রতিফলন। মৌখিক ঐতিহ্যের ভিত্তিতে গড়ে ওঠা এই সাহিত্যভাণ্ডারে রয়েছে লোককথা, পুরাণ, গাথাকাব্য, নাট্যরীতি, প্রবাদ, ধাঁধা, ছড়া ও আচার-অনুষ্ঠানের গান। ইতিহাসে এই সাহিত্য শুধু বিনোদনের মাধ্যমই ছিল না—এটি ছিল নৈতিক শিক্ষা, ধর্মীয় ভক্তি এবং সামাজিক সংহতিরও বাহন। বিংশ শতাব্দীর শেষভাগে পার্বত্য অঞ্চলের রাজনৈতিক অস্থিরতা মারমা সংস্কৃতিতে তীব্র বিপর্যয় সৃষ্টি করলেও, তাদের সাহিত্যভাণ্ডার এখনও টিকে আছে পাণ্ডুলিপি, মুখে মুখে প্রচলিত বর্ণনা ও সম্প্রদায়ের স্মৃতি।
মৌখিক ঐতিহ্য ও অভিনয়সংস্কৃতি
প্যা গান
মারমা মৌখিক সংস্কৃতির অন্যতম প্রাণবন্ত রূপ হলো ‘প্যা’ গান—তাৎক্ষণিকভাবে রচিত ছন্দবদ্ধ গান, যা কখনও বিদ্রূপাত্মক, কখনও প্রশংসাধর্মী। গ্রামীণ প্রতিযোগিতামূলক পরিবেশে এসব গান গাওয়া হতো, যা পুরো গ্রামের মানুষকে একত্র করত। হাস্যরস, বুদ্ধিদীপ্ততা ও শিল্পীসত্তার প্রতিদ্বন্দ্বিতা এই পরিবেশকে প্রাণবন্ত করে তুলত।
আখ্যান পাঠ
বিশেষজ্ঞ শিল্পীরা ‘থাম্রা’ বা ‘ওয়েসেইন্দ্রা’ নামের দীর্ঘ বর্ণনামূলক কবিতা আবৃত্তি করতেন, যেখানে বুদ্ধের পূর্বজন্মের কাহিনি পুনর্কথিত হতো। এই আবৃত্তিগুলো একই সঙ্গে ছিল ভক্তিমূলক ও নান্দনিক অভিজ্ঞতা, যেখানে ধর্মবিশ্বাস ও কাব্যরস মিলেমিশে যেত।
পাংখুং নাট্যপ্রথা
শীতকাল ছিল ‘পাংখুং’ নামের ঐতিহ্যবাহী নাট্যপ্রদর্শনের মৌসুম। কৃষিকাজের ব্যস্ততা শেষে গ্রামবাসীরা সপ্তাহের পর সপ্তাহ ধরে নাটকের মহড়া দিত এবং পরে বিভিন্ন গ্রামে মঞ্চস্থ করত। সংগীত, নৃত্য ও গল্পবলির সমন্বয়ে এই নাট্যসংস্কৃতি একদিকে বিনোদন, অন্যদিকে নৈতিক শিক্ষার মাধ্যম হিসেবে কাজ করত।
১৯৭০-এর দশকের রাজনৈতিক অস্থিরতার পর এসব ঐতিহ্যের অবনতি ঘটে এবং এখন কেবল বিচ্ছিন্ন নিদর্শনই টিকে আছে। মারমা বুদ্ধিজীবীদের গভীর উদ্বেগ—যদি সংরক্ষণের উদ্যোগ না নেওয়া হয়, তবে এই শিল্পরূপগুলো চিরতরে হারিয়ে যাবে।
পাণ্ডুলিপি সাহিত্য
মৌখিক ঐতিহ্যের পাশাপাশি মারমারা সমৃদ্ধ পাণ্ডুলিপি সাহিত্যও গড়ে তুলেছিল। তালপাতা, পিয় পাতার খণ্ড বা হলুদাভ হাতের তৈরি কাগজে লেখা এসব গ্রন্থে বর্ণিত হয়েছে নানান আখ্যান, নৈতিক শিক্ষা ও আচারবিধি। নিচে চারটি উল্লেখযোগ্য রচনা সংক্ষেপে তুলে ধরা হলো—
ত্ছেহ্নলা
একটি ঋতুচক্রভিত্তিক গাথাকাব্য, যেখানে প্রকৃতির পরিবর্তন, মানবিক অনুভূতি ও জীবিকার ওঠানামা কাব্যরূপে ফুটে ওঠে। এই কাব্যকে প্রায়ই কালিদাসের “মেঘদূত”-এর সঙ্গে তুলনা করা হয়, কারণ উভয়েই বিচ্ছেদ, আকুলতা ও প্রকৃতির রূপান্তরকে কাব্যের মূল প্রতীকে পরিণত করেছে। চট্টগ্রাম পার্বত্য অঞ্চলে এর বিভিন্ন সংস্করণ প্রচলিত, যেখানে প্রাকৃতিক চিত্রমালা ও সামাজিক জীবনচর্চা মিলেমিশে আছে।
লঃগা-স্রা
একটি নীতিবোধমূলক গ্রন্থ, যাতে নৈতিকতা, শৃঙ্খলা ও বৌদ্ধ আদর্শ অনুসরণের শিক্ষা দেওয়া হয়েছে। পাঠশিক্ষা অর্জনের পর এটি শিক্ষার্থীদের শেখানো হতো, যাতে চরিত্রগঠন ও আত্মসংযমের মূল্যবোধ গড়ে ওঠে। ধারণা করা হয়, এটি ১৩৬৪ খ্রিষ্টাব্দে ভিক্ষু আগারা সারা ছ্রাদঃ রচনা করেন।
লকাস্মুতি
মারমা সমাজের সামাজিক রীতিনীতির উপর লেখা একটি গদ্যগ্রন্থ, বিশেষ করে শবদাহ-সংক্রান্ত প্রথা এতে বিস্তারিতভাবে বর্ণিত। এতে প্রাকৃতিক ও অপ্রাকৃতিক মৃত্যুর মধ্যে পার্থক্য করা হয়েছে এবং প্রতিটির জন্য পৃথক ধর্মীয় আচার নির্দেশ করা হয়েছে। গ্রন্থটি ঐতিহ্যবাহী রীতি ও আধুনিক শিক্ষিত মারমা সমাজের পুনঃব্যাখ্যার মধ্যকার টানাপোড়েনও প্রতিফলিত করে।
থাদোওয়ং
একটি সৃষ্টিতত্ত্বমূলক কাব্য, যেখানে মহাবিশ্বের সৃষ্টি ও বিনাশ সম্পর্কে কল্পনামূলক ভাবনা প্রকাশ করা হয়েছে। লেখক হিসেবে ভিক্ষু ওয়ারা মেদা ছ্রাদঃ-এর নাম উল্লেখযোগ্য। এতে বৌদ্ধ মহাবিশ্বতত্ত্বের ধারণার সঙ্গে সূর্য-চন্দ্র, নক্ষত্র ও প্রকৃতির ব্যাখ্যা মিলেমিশে গেছে।
প্রবাদ (ক্রেং বা বচন)
মারমা লোকদর্শনের মূল উৎস হলো তাদের প্রবাদ, যা সংক্ষিপ্ত অথচ গভীর অর্থবহ বচনে শতাব্দীর অভিজ্ঞতাকে ধারণ করে।
এগুলো নৈতিক দিকনির্দেশনা দেয়, বোকামির বিরুদ্ধে সতর্ক করে এবং সামাজিক ঐক্যের মূল্য শেখায়।
কিছু উদাহরণ—
- “বজ্রের শব্দে সবসময় বৃষ্টি নাও হতে পারে।” — চেহারা প্রতারণামূলক হতে পারে।
- “সৎ সঙ্গ স্বর্গে পৌঁছায়, অসৎ সঙ্গ সর্বনাশ ডেকে আনে।” — সঙ্গের গুরুত্ব।
- “এক হাত তালি দিতে পারে না।” — ঐক্যের শক্তি।
- “ধৈর্য্য ফল আনে।” — অধ্যবসায়ের ফল মিষ্টি।
- “পরিশ্রমই সৌভাগ্যের জননী।” — শ্রমই সফলতার পথ।
সাম্প্রতিক কালে মারমা লেখক উ শৈ ফোচিং ২০১৭ সালে এক হাজারেরও বেশি প্রবাদ সংগ্রহ করে প্রকাশ করেন, যা বহু বিস্মৃত বচনকে পুনরুজ্জীবিত করেছে।
ধাঁধা (পেইং আ হোওয়ক্ ও আফ্রি)
ধাঁধা মারমা মৌখিক সংস্কৃতিতে এক আনন্দদায়ক অথচ চিন্তাশীল বিনোদনের মাধ্যম ছিল। প্রথাগতভাবে একদল প্রশ্ন করত (আমিং) এবং অন্য দল উত্তর দিত (আফ্রি)।
এখন এসব প্রতিযোগিতা বিরল হলেও একসময় এগুলো ছিল প্রাপ্তবয়স্ক ও শিশু উভয়েরই প্রিয় সামাজিক খেলা।
কিছু উদাহরণ—
- “আকাশের অর্ধেক জুড়ে পাঁচটি বাটি।” — চালতা।
- “ছেলে নাচে মায়ের গায়ে।” — শিলপাটা।
- “রাজপোশাক জলে ভিজে না।” — পদ্মপাতা।
- “এক দেশে আগুন জ্বলে, অন্য দেশে ধোঁয়া ওঠে।” — হুক্কা।
এই ধাঁধাগুলো প্রকৃতি ও দৈনন্দিন জীবনের তীক্ষ্ণ পর্যবেক্ষণ প্রকাশ করে; অনেক ক্ষেত্রেই বৌদ্ধ ভাবনার প্রতীকী রূপ ধারণ করে।
ছড়া (লাংগাশ্যে)
মারমা ছড়া শুধুমাত্র শিশুকাব্য নয়; এতে রয়েছে ঘুম-পাড়ানি গান, খেলাধুলার ছড়া এবং প্রশ্নোত্তরধর্মী ছন্দ।
- ঘুম-পাড়ানি গানে প্রায়ই দেখা যায় প্রকৃতি-চিত্র—বৃষ্টি, বাতাস, পশুপাখির আশ্রয় খোঁজা ইত্যাদি।
- খেলাধুলার ছড়ায় থাকে অনুকার শব্দে ভরপুর আনন্দময় ছন্দ।
- প্রশ্নোত্তরধর্মী ছড়া রূপ নেয় দীর্ঘ সংলাপের, যেখানে হাস্যরস ও নৈতিক ইঙ্গিত মিলেমিশে থাকে।
লোককথা (ওয়েথু)
মারমা লোককথার মূল উপজীব্য ধর্মীয়, যেখানে বুদ্ধের পূর্বজন্মের জাতক কাহিনি পুনর্কথিত হয়—যেমন ওয়েসেইন্দ্রা, সুয়েনাসামা, তিমিঃ, নারদা ইত্যাদি। এই গল্পগুলো করুণা, আত্মত্যাগ ও নৈতিকতার বৌদ্ধ গুণাবলিকে শিক্ষা দেয়, ফলে সেগুলো একাধারে বিনোদন ও নৈতিক পাঠ হিসেবে কাজ করে।
মারমা লোকসাহিত্য তাদের শিল্পসত্তা, মূল্যবোধ ও ইতিহাসের এক জীবন্ত দলিল। ‘ত্ছেহ্নলা’র লিরিক সৌন্দর্য থেকে শুরু করে ধাঁধার বুদ্ধিদীপ্ত বিন্যাস, ‘লঃগা-স্রা’র নৈতিক শিক্ষা থেকে ‘পাংখুং’ নাটকের সামাজিক ঐক্য—সবকিছু মিলিয়ে মারমা ঐতিহ্য প্রকাশ করে এমন এক সামগ্রিক দৃষ্টিভঙ্গি, যেখানে ধর্ম, শিল্প ও জীবন অবিচ্ছেদ্য।
তবুও এই ঐতিহ্য আজ এক নাজুক সন্ধিক্ষণে দাঁড়িয়ে। বিংশ শতাব্দীর বিপর্যয় ও আধুনিকতার চাপে বহু প্রথা বিলুপ্তির পথে। তাই এখন জরুরি কাজ হলো—ব্যবস্থাপত্রিক সংরক্ষণ, পুনঃপ্রদর্শন, এবং প্রজন্মান্তরের মাধ্যমে জ্ঞান হস্তান্তর। মারমা সম্প্রদায়ের জন্য তাদের লোকসাহিত্য সংরক্ষণ কেবল সংস্কৃতি রক্ষার প্রয়াস নয়—এটি তাদের সমষ্টিগত পরিচয়ের পুনঃপ্রতিষ্ঠা।